به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، روند مناسبات سیاسی و امنیتی میان ارمنستان و روسیه در حال گذر از یک ائتلاف استراتژیک و سنتی به سوی تغییر شکل و تعمیق روابطی صرفاً مشارکت‌جویانه است. از یک اتحاد راهبردی و نظامی همه‌جانبه ارمنی-روسی تا بازطراحی و بازتعریف روابط شراکت‌محور با مسکو؛ این دقیقاً همان مسیر پرفراز و نشیبی است که موضع و دیدگاه رسمی ایروان در قبال کرملین طی پنج سال گذشته به شکلی بنیادین دستخوش تغییر و تحول کرده است.

اگر در برنامه جامع دولت «نیکول پاشینیان»، نخست‌وزیر ارمنستان، برای سال‌های 2021 تا 2026 میلادی، نام روسیه با اقتدار در صدر بخش «امنیت و سیاست خارجی» قرار داشت و تامین و تضمین امنیت ملی ارمنستان به صورت مستقیم و ناگسستنی با این کشور گره خورده بود، اما اکنون در برنامه جدیدی که توسط همین دولت برای افق زمانی 2026 تا 2031 میلادی تدوین و صورت‌بندی شده، جایگاه روسیه به شدت افت کرده است.

در این سند راهبردی جدید، نام روسیه صرفاً در میان سایر کشورهای جهان و در رده هشتم اولویت‌های دیپلماتیک ارمنستان ذکر شده است؛ جایگاهی تنزل‌یافته که حتی پایین‌تر از همسایگان منطقه‌ای، اتحادیه اروپا، آمریکا و فرانسه قرار می‌گیرد و نشان از یک چرخش آشکار در سیاست خارجی ایروان دارد.

حذف معنادار نشانه‌های ائتلاف نظامی و پایگاه‌های روسی

در سند چشم‌انداز جدید دولت ارمنستان، تنها به این موضوع بسنده شده که گفت‌وگوها با هدف دستیابی به همکاری‌های دوجانبه و سودمند با روسیه ادامه خواهد یافت. این همکاری‌ها قرار است در چارچوب یک سیاست خارجی متوازن و در شرایط نوینِ شکل‌گیری صلح منطقه‌ای، به سمت تغییر، توسعه و تعمیق روابط هدایت شود.

با این حال، نکته بسیار حائز اهمیت و قابل تامل این است که در این برنامه جدید پنج‌ساله، دیگر هیچ‌گونه اشاره و یا نامی از قراردادهای دوجانبه کمک‌های متقابل نظامی، حضور پایگاه نظامی 102 روسیه در شهر گیومری ارمنستان و همچنین ماموریت مرزبانان روسی مستقر در مرزهای این کشور به میان نیامده است؛ حذفی که پیام‌های دیپلماتیک روشنی را به مسکو مخابره می‌کند.

«لیلیت میناسیان»، نماینده پارلمان ارمنستان از فراکسیون حاکم «پیمان مدنی»، در تشریح و توجیه این تغییر رویکرد کلان می‌گوید: «از لحظه‌ای که ما به این درک و آگاهی رسیدیم که ممکن است - و حتی بسیار محتمل است - که از همکاری انحصاری تنها با یک بازیگر خاص آسیب ببینیم و ملت ما نیز تمام این پیامدهای تلخ را به چشم خود دید، متوجه شدیم که وابستگی مطلق به یک طرف چقدر خطرناک است. ما فهمیدیم که تنها ماندن در عرصه بین‌الملل، صرفاً به این دلیل که منافع ملی و دولتی آن بازیگر خاص در این برهه زمانی با منافع جمهوری ارمنستان همخوانی و تطابق ندارد، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر است. به همین دلیل ما درک کردیم که باید حتماً به دنبال گزینه‌های جایگزین و مسیرهای دیگری باشیم. من شخصاً تصور نمی‌کنم که این اقدام صرفاً یک پیام سیاسی پنهان باشد، چرا که ما مسائل خود را بسیار شفاف، بی‌پرده و باز با افکار عمومی مطرح می‌کنیم.»

معمای سازمان پیمان امنیت جمعی در سیاست جدید ایروان

در برنامه پنج‌ساله جدید دولت ارمنستان، به هیچ وجه نامی از «سازمان پیمان امنیت جمعی» (CSTO) - ائتلاف نظامی تحت رهبری روسیه - برده نشده است؛ سازمانی که ارمنستان در سال‌های اخیر عضویت و مشارکت خود در فعالیت‌های آن را به حالت تعلیق درآورده است. با این وجود، تا به امروز هنوز به طور قطعی و شفاف مشخص نیست که آیا ایروان در نهایت قصد دارد به صورت رسمی از این بلوک نظامی و امنیتی خارج شود یا همچنان وضعیت تعلیق را حفظ خواهد کرد.

میناسیان در پاسخ به سوالی درباره احتمال خروج قطعی از این پیمان منطقه‌ای خاطرنشان کرد: «اصلاً در حال حاضر چه لزومی یا چه معنایی برای خروج رسمی وجود دارد؟ زمان آن فرا خواهد رسید؛ هرگاه شرایط ایجاب کند و نیازی به اتخاذ چنین تصمیمی احساس شود، ما آن تصمیم را در زمان مناسب خود و با در نظر گرفتن منافع ملی خواهیم گرفت.»

این مواضع در حالی اتخاذ می‌شود که در سال 2021 میلادی، دولت پاشینیان در برنامه‌های خود به مردم ارمنستان وعده داده بود که حضوری بسیار فعال و پررنگ در فعالیت‌ها، رزمایش‌ها و برنامه‌های سازمان پیمان امنیت جمعی خواهد داشت. اما اکنون، مقامات ایروان به شدت از این مسئله گلایه‌مند و ناراضی هستند که در جریان عملیات نظامی جمهوری آذربایجان در مرزهای ارمنستان در فاصله سال‌های 2021 تا 2022، این ائتلاف نظامی هیچ‌گونه اقدام عملی برای دفاع و حمایت از ارمنستان انجام نداد.

این نماینده وابسته به حزب حاکم با تاکید بر این نارضایتی عمیقِ امنیتی افزود: «شما تصور کنید که حمله‌ای به قلمرو و خاک دارای حاکمیت یک کشور صورت گرفته است؛ ما به عنوان یک کشور عضو، انتظار داریم و می‌خواهیم که محیط امنیتی ما، که به اصطلاح ضامن آن همین ساختار امنیتی متشکل از کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی است، واکنش و پاسخ قاطعانه‌ای در قبال حمله به یکی از اعضای خود نشان دهد. اما ما با کمال تاسف تا این لحظه هیچ پاسخ روشن و متقاعدکننده‌ای در این خصوص نشنیده‌ایم.»

انتقادات تند اپوزیسیون؛ دیپلماسی عرصه سیاه و سفید نیست

با این حال، این چرخش رادیکال در سیاست خارجی با انتقادات جدی و گسترده‌ای در داخل عرصه سیاسی ارمنستان نیز مواجه شده است.

«آرتور خاچاتریان»، نماینده پارلمان از فراکسیون اپوزیسیون «ارمنستان» (Hayastan)، با رد رویکرد تقابلی دولت فعلی در قبال مسکو و ساختارهای متحد آن تصریح کرد: «دیپلماسی یک پدیده سیاه و سفید نیست، خط‌کشی گورخری هم نیست که بگوییم این خط کاملاً سیاه است و آن خط دیگر کاملاً سفید. شما به عنوان هیئت حاکمه باید سیاست خارجی خود را به گونه‌ای هوشمندانه و منعطف طراحی و پایه‌ریزی می‌کردید که به جای دشمنی، تنش و تقابل با این ساختارها - که منظور در اینجا دقیقاً سازمان پیمان امنیت جمعی است - می‌توانستید از ظرفیت‌ها، امکانات و منابع آن‌ها در راستای منافع ملی کشور به بهترین و کارآمدترین شکل ممکن بهره‌برداری کنید.»

چالش‌های اقتصادی در اتحادیه اوراسیا و دوراهی اروپا

در مقابلِ کاهش سطح روابط نظامی و امنیتی با روسیه، دولت جدید ارمنستان در برنامه جامع خود وعده داده که «همکاری‌های موثر و کارآمدی» را در چارچوب «اتحادیه اقتصادی اوراسیا» (EAEU) حفظ کرده و گسترش دهد. اما واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که در این جبهه اقتصادی نیز روابط ارمنستان با شرکای اوراسیایی و به ویژه روسیه چندان هموار و بی‌دردسر نیست؛ در حال حاضر، بخش عمده‌ای از صادرات محصولات کشاورزی ارمنستان به بازارهای این اتحادیه تحت محدودیت‌ها، بازرسی‌های سخت‌گیرانه و تحریم‌های غیررسمی قرار گرفته است.

افزون بر این، زمزمه‌هایی به گوش می‌رسد که این بلوک اقتصادی شرطی نانوشته را پیش روی ایروان قرار داده مبنی بر اینکه ارمنستان باید در آینده‌ای نزدیک، یک همه‌پرسی سراسری برای تعیین جهت‌گیری قطعی و سمت‌وسوی کلان سیاست خارجی خود برگزار کند.

در اینجا این پرسش اساسی مطرح می‌شود: آیا تدوین این برنامه پنج‌ساله به این معناست که ارمنستان در آینده نزدیک قصدی برای ارائه درخواست رسمی جهت عضویت در اتحادیه اروپا ندارد و همچنان ترجیح می‌دهد از نظر اقتصادی در بلوک تحت نفوذ روسیه باقی بماند؟

لیلیت میناسیان در واکنش به این ابهامات و دوگانگی‌ها اظهار داشت: «برنامه مصوب دولت یک کتیبه سنگی و خط میخیِ غیرقابل تغییر نیست؛ در جریان پیشبرد یک سیاست خارجی انعطاف‌پذیر، پویا و مبتنی بر شرایط روز، امکان تغییر و تحول در بسیاری از مسائل وجود دارد. به همین دلیل، من با صراحت تمام اعلام می‌کنم که هدف و نیت اصلی ما تعمیق تمامی این روابط با شرکاست و ما با قدرت در این مسیر گام برخواهیم داشت. اما به صورت کاملاً موازی، ما سایر اقدامات و برنامه‌های کلانی را که در بخش همکاری با اتحادیه اروپا در برنامه جامع دولت گنجانده شده نیز با جدیت پیگیری و اجرایی خواهیم کرد.»

اقتصاد، حاکمیت ملی و سکوت معنادار مسکو

با وجود این توضیحات، جریان اپوزیسیون نگاه کاملاً متفاوتی به این رویکرد دولت پاشینیان دارد.

آرتور خاچاتریان با لحنی انتقادی و کنایه‌آمیز به این اظهارات واکنش نشان داده و می‌گوید: «برای رقص تانگو همواره به دو نفر نیاز است. دولت ارمنستان ادعا می‌کند که "من نمی‌خواهم اتحادیه اقتصادی اوراسیا را ترک کنم"، اما آیا کسی پرسیده که نظر خود اتحادیه اوراسیا در این باره چیست؟ اکنون دولت با افتخار در تریبون‌ها می‌گوید "ما استقلال و حاکمیت ملی خود را با توت‌فرنگی معامله نمی‌کنیم". بسیار خوب، کار درستی می‌کنید؛ اما آن کشاورز و شهروند زحمتکشی که محصول توت‌فرنگی کشت کرده و تمام زندگی، معیشت و بقای خانواده‌اش به فروش و صادرات همین توت‌فرنگی‌ها وابسته است چه می‌شود؟ شما چه بسته حمایتی و کمک‌اقتصادیِ جایگزینی برای این قشر آسیب‌پذیر در نظر گرفته‌اید؟»

در رابطه با همگرایی با اتحادیه اروپا، دولت ارمنستان به قانون آغاز روند عضویت در این اتحادیه استناد کرده و وعده داده که بر پایه و اساس استانداردهای اروپایی، اصلاحات ساختاری و گسترده‌ای را در نهادهای کشور به اجرا درآورد. با این حال، در این برنامه‌ها هیچ چارچوب زمانی و تاریخ دقیقی برای عضویت نهایی ارمنستان در اتحادیه اروپا مشخص و اعلام نشده که این خود بر ابهامات مسیر پیش‌رو می‌افزاید.

نماینده فراکسیون اپوزیسیون «ارمنستان» در پایان هشدارهای خود نسبت به پیامدهای این سیاست‌ها خاطرنشان کرد: «در وضعیت فعلی و بر اساس اسناد جدید، روسیه برای ما به یک شریک تجاریِ صرف و عادی تنزل پیدا کرده است. خب، در چنین شرایطی، اگر این سیاست رسمی و اعلامی شماست - سیاستی که نه تنها امروز، بلکه بیش از یک سال است آن را به کار گرفته و اجرا می‌کنید - دیگر چه جای تعجب و شگفتی است که روس‌ها نیز در پاسخ به این اقدامات، به اقدامات متقابل، محدودیت‌های تجاری و تحریم‌های تلافی‌جویانه علیه شما دست بزنند؟»

شایان ذکر است که مقامات رسمی مسکو و دستگاه دیپلماسی روسیه هنوز هیچ‌گونه واکنش علنی و موضع‌گیری رسمی در قبال مفاد، ادبیات به کار رفته در برنامه جدید دولت ارمنستان و تغییرات بنیادین در رویکرد استراتژیک ایروان از خود نشان نداده‌اند و باید دید در روزهای آینده واکنش کرملین به این اسناد چه خواهد بود.

انتهای پیام/