خبرگزاری تسنیم، یادداشت ـ مجتبی لشکربلوکی، مدرس دانشگاه|حکومت عباسی به‌خوبی می‌دانست که استمرار خط امامت، تنها به حضور یک امام در جامعه محدود نمی‌شود؛ از همین رو، نسبت به امام حسن بن علی(ع) حساسیت ویژه‌ای داشت. خلیفه عباسی شنیده بود که از امام حسن عسکری(ع) فرزندی متولد خواهد شد که بساط حکومت ظلم و جور را برخواهد چید و حکومت عدل الهی را برپا خواهد کرد. همین نگرانی سبب شد امام تحت نظارت شدید حکومت قرار گیرد و در محله‌ای از سامرا که محل استقرار لشکر عباسی بود، سکونت داده شود؛ محله‌ای که به همین دلیل «عسکر» نام داشت.

اما آنچه برای حکومت عباسی به‌عنوان ابزار محدودسازی امام طراحی شده بود، نتوانست مانع انجام وظیفه امامت شود. امام حسن عسکری(ع) در شرایطی که ارتباط مستقیم ایشان با جامعه تحت شدیدترین کنترل‌ها قرار داشت، مسیر هدایت جامعه را دنبال کرد و شبکه ارتباطی خود با شیعیان را گسترش داد.

کوشش‌های علمی، ارتباط با شیعیان، فعالیت‌های سیاسی پنهان، حمایت مالی از شیعیان، تقویت و توجیه سیاسی عناصر مهم جامعه شیعه و استفاده از آگاهی غیبی، بخشی از اقدامات امام حسن عسکری(ع) در دوران امامت بود؛ اما در میان همه این اقدامات، یک موضوع اهمیت ویژه‌ای داشت: آماده‌سازی جامعه اسلامی برای دورانی که امام حاضر در میان مردم حضور مستقیم نداشته باشد.

امام حسن عسکری(ع) در واقع جامعه شیعه را برای شرایطی آماده می‌کرد که ارتباط مستقیم و دائمی با امام امکان‌پذیر نباشد. از همین رو، بخشی از ارتباطات امام با اصحاب از پشت پرده صورت می‌گرفت و بسیاری از امور نیز از طریق وکلای ایشان انجام می‌شد. این شیوه، جامعه را به تدریج با نوعی از ارتباط غیرمستقیم با امام آشنا می‌کرد.

در عرصه علمی نیز همین رویکرد دنبال شد. امام گاه پاسخ پرسش‌های فقهی را به صورت کامل بیان نمی‌کرد و به جای آن، قاعده‌ای کلی ارائه می‌داد تا فقها بتوانند با استفاده از آن به پاسخ برسند. در برخی موارد نیز مراجعه به کتاب‌های حدیثی شیعه را برای یافتن پاسخ مسائل پیشنهاد می‌کرد.

این رفتارها را نمی‌توان صرفاً شیوه‌ای برای پاسخگویی به پرسش‌های علمی دانست؛ بلکه جامعه‌ای که قرار بود وارد دوران غیبت شود، باید به مرحله‌ای می‌رسید که بتواند مسائل فقهی و عقیدتی خود را بدون مراجعه مستقیم به امام حاضر دنبال کند.

در کنار این اقدامات، دعوت به صبر، باور به فرج و انتظار و همچنین تقویت تشکیلات شیعه، بخش دیگری از همین مسیر بود. امام حسن عسکری(ع) در شرایطی که حکومت عباسی می‌کوشید ارتباط امام با جامعه اسلامی را قطع کند، تشکیلات شیعه را تقویت کرد و زمینه‌ای را فراهم ساخت که این جامعه بتواند پس از شهادت ایشان نیز مسیر خود را ادامه دهد.

رهبر شهید انقلاب اسلامی در توصیف این دوره می‌فرمایند: «در هیچ زمانی ارتباط شیعه و گسترش تشکیلاتی شیعه در سرتاسر دنیای اسلام، مثل زمان حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری نبوده است.» وجود وکلا و نواب در دوران امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع)، از نگاه ایشان، نشانه همین گسترش تشکیلاتی شیعه در سراسر جهان اسلام است.

اهمیت این مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم پس از شهادت امام حسن عسکری(ع)، امام زمان(عج) به امامت جامعه اسلامی رسیدند و دوران غیبت آغاز شد؛ ابتدا غیبت صغری که 69 سال به طول انجامید و ارتباط از طریق چهار نایب خاص برقرار بود و پس از آن، غیبت کبری آغاز شد که تاکنون ادامه دارد.

به این ترتیب، اقدامات امام حسن عسکری(ع) را می‌توان حلقه‌ای مهم در استمرار مسیر امامت دانست؛ امامی که در قلب لشکر عباسی و در شدیدترین شرایط امنیتی، تنها به حفظ ارتباط با شیعیان اکتفا نکرد، بلکه جامعه را برای شرایطی آماده کرد که در آن، امام حاضر در دسترس مستقیم مردم نباشد.

امروز نیز در نگاه این جریان فکری، مسئله ولایت فقیه در دوران غیبت کبری ادامه همین مسیر تلقی می‌شود؛ دوران غیبت، دوره‌ای که جامعه اسلامی باید بدون حضور ظاهری امام معصوم(ع)، مسیر دینی و سیاسی خود را دنبال کند.

اکنون، پس از 47 سال از پیروزی انقلاب اسلامی و در شرایطی که جمهوری اسلامی در برابر حمله استکبار جهانی ایستادگی کرده است، نقش ولی فقیه در ساختار جمهوری اسلامی بیش از پیش مورد توجه قرار می‌گیرد. در این نگاه، وجود ولی فقیهی عالم، عادل، شجاع و سیاستمدار در رأس حکومت، عامل مهمی در هدایت جامعه و ایستادگی در برابر دشمنان تلقی می‌شود.

مردمی که در چنین شرایطی در میدان حاضر می‌شوند و در برابر فشار و تهدید عقب‌نشینی نمی‌کنند، از منظر این نگاه، محصول همان جامعه‌ای هستند که باید در عصر غیبت، بدون حضور ظاهری امام معصوم(ع)، مسئولیت تاریخی خود را بشناسد و در مسیر حق ایستادگی کند.

امام حسن عسکری(ع) در یکی از سخت‌ترین مقاطع تاریخ تشیع، در حالی که دشمن می‌کوشید ارتباط او با جامعه را قطع کند، جامعه را برای روزی آماده کرد که این ارتباط شکل دیگری پیدا کند. از این منظر، محاصره امام در «عسکر» نه پایان ارتباط امام با جامعه، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه در تربیت جامعه شیعه برای عصر غیبت بود؛ عصری که در آن، انتظار، تشکیلات، نیابت و ولایت، محور استمرار این مسیر قرار گرفت.

انتهای پیام/