به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، «مبانی ارزش شناختی بیانیه گام دوم انقلاب از منظر قرآن کریم» عنوان مقاله‌ای است که توسط  روح الله شهریاری، دانش آموخته حوزه علمیه و دکترای مدرسی معارف اسلامی و ابراهیم نوری، عضو هیأت علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان به رشته تحریر درآمده است.

پژوهشگران این اثر بر این باورند که بیانیه گام دوم انقلاب در همه عناصر خود خاستگاه قرآنی و بنیانی ارزشی دارد. در این بیانیه بر این مبنای ارزشی که تشکیل حکومت اسلامی به مثابه ضرورت تحقق کمال حقیقی مطرح است، تأکید شده است.

ترسیم مبانی ارزش‌شناختی بیانیه بر اساس قرآن کریم یقین به صحت آن را بیشتر می‌کند . این قوت در یقین، قوت در مسیر را به همراه خواهد داشت؛ چنانکه امیرمؤمنان علیه‌السلام فرموده است: اهل یقین باش تا قوی باشی.

این پژوهش با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از دو روش همزمان؛ یعنی روش تحلیلی و کشفی انجام شده است. تحلیل محتوا روشی است که به بررسی نظامند محتوای درون متن و کشف مضامین خاص آن می‌پردازد.

نکته کلیدی به نام ارزش

در قسمتی از این پژوهش به تبیین معنای ارزش پرداهته شده است. ارزش به معنای هر امر مطلوب به کار برده می‌شود و انواع مختلفی دارد؛ مانند ارزش اقتصادی، هنری، معرفت شناختی و... مقصود از مبانی ارزش شناختی مباحثی درباره تعریف ارزش، انواع ارزش، مراتب ارزش واقعی یا غیر واقعی بودن، ارزش منشأ، ارزش معیار و مانند این‌ها است.

نکته مهم دیگری که در این مقاله مورد توجه قرار گرفته، جهان شمول بودن مبانی ارزش شناختی در اسلام است. قرآن کریم در جاهای مختلف به این نکته اشاره دارد که ارزش‌هایی که به آن‌ها دعوت می‌کند جهان شمول است و مرزهای فرهنگی جغرافیایی و نژادی را در نوردیده و بی اعتنای به آنها است. در نتیجه دعوت پیامبران الهی به لحاظ ماهیت و اصالت ارزش‌ها دعوتی است که مختص طبقه یا گروه خاص است. این آیه سوره بقره : «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ» و آیه سوره سبا که می‌فرماید: «وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِلنَّاسِ»، نمونه‌ای از این جهان شمولی است. مخاطب آیه «ناس» است که به معنای همه انسان‌ها است و تمام آن‌ها مخاطب تعالیم ارزشی انبیا هستند.

تدرج داشتن ارزش‌های دینی

در این پژوهش یکی از مبانی ارزش شناختی مورد اشاره قرآن کریم، تدرج داشـتن ارزش‌هـای دینـی ذکر شده است. این تدرج داشتن ارزش‌ها از دو منظر کمی و کیفی قابـل تبیـین اسـت. بـه لحـاظ کمی مراد از تدرج داشتن این است که ماهیتاً برخی ارزش‌هـا نسـبت بـه برخـی دیگـر ارزش بیشتری دارند.

از جهت کیفی نیز ارزش‌ها مراتبی دارند؛ به این معنا که مفاهیمی مشکک و دارای درجات مختلف هستند. در برخی آیات قـرآن، از مراتب تقوا سخن گفته شده و توصیه به شدت بخشیدن تقوا شده است:«فَــاتَّقُوا اللَّــه مــا اســتَطَعتُم» و «إِنَّمــا یتَقَبــلُ اللَّــه مــنَ الْمتَّقینَ».

تشکیک در مراتب کیفی ارزش‌ها منحصر در ارزش‌های اخلاقی مثبت نیست، بلکـه ارزش‌های اخلاقی منفی؛ مانند کفر، نفاق، عجـب و... نیـز دارای مراتـب اسـت. شـهید مصطفی خمینی در تفسیر آیه «فی قُلُوبِهِم مرَض فَزَادهم اللَّه» بـر ایـن مطلب تصریح دارند که ارزش‌های منفی نفاق و کفر مانند ایمان دارای مراتـب مختلـف هستند.

بیانیه گام دوم و آرمان‌های انقلاب  

در بخش دیگری ازاین مقاله پژوهشی به این نکته اشاره شده که بیانیه گام دوم سخن از آرمان‌های بلند نظام جمهوری اسلامی به میان آمده که ناظر به کمیت‌های ارزشی است؛ به این معنا کـه ارزش‌هـایی که نظام جمهوری اسلامی ایران به دنبال آنها است، دارای مراتب کمی اسـت.

در فـراز دیگری از بیانیه سخن از دو نوع ظرفیت در نظام جمهوری اسلامی به میان آمده است: مهم‌ترین ظرفیت امیدبخش کشور، نیروی انسانی مستعد و کارآمد با زیربنای عمیق و اصیل ایمانی و دینی است. این فراز نشان می‌دهد ظرفیت‌ها به دو قسمت زیربنایی و روبنایی قابل تقسیم است و همچنین ظرفیت‌های معنوی نسبت به ظرفیت‌های طبیعـی اصـالت داده شـده‌انـد.

یکی از بالاترین درجات ارزشی در بیانیه، تمدن‌سازی اسلامی نام گرفتـه و نیز بالاتر از آن، ارزشِ ایجاد آمادگی جهت ظهور منجی عـالم بشـریت(عجل الله تعـالی فرجه الشریف) قرار داده شده است. همچنین در این بیانیـه از جهـت مصـداقی یکی از والاترین ارزش‌ها عدالت نام گرفته است. عدالت در صدر هدف‌های اولیه همه بعثت‌های الهی اسـت و در جمهـوری اسلامی نیز دارای همان شأن و جایگاه است.

رهبر شهید انقلاب در این بیانیه یکی از نکاتی را که مهم برمی‌شمردند مسئله اقتصاد است. ایشان می‌فرمایند که اقتصاد قوی، نقطه قوت و عامل مهم سـلطه ناپـذیری و نفوذ ناپـذیری کشـور است و اقتصاد ضعیف، نقطه ضعف و زمینـه‌سـاز نفـوذ و سـلطه و دخالـت دشمنان است. فقر و غنا در مادیات و معنویات بشر، اثر می‌گذارد. ایشان با وجود جایگاه و اهمیتی که بر مقوله اقتصاد قائل هستند، یک نکته کلیدی را نیز متذکر می‌شوند و می‌فرمایند که اقتصاد هدف جامعه اسلامی نیست.

ایـن نکتـه از آن جهـت حـائز دقـت اسـت کـه در مقـولات ارزشـی و از حیـث ارزش شناختی، آنچه به عنوان هدف تعیین می‌شود، دارای اصـالت اسـت و آنچـه بـه عنوان هدف نباشد، به لحاظ ارزش‌شناختی اعتباری اسـت. بنـابراین، در هنگـام تـزاحم ارزش‌ها باید همواره آنچه اصیل و یا با اهمیت‌تـر اسـت، تـرجیح داده شـود.   

از دیگر مبـانی ارزش‌شناختی که مؤلفه‌های مختلف بیانیه بر آنها اسـتوار اسـت و در این مقاله پژوهشی آمده، شـامل ایـن مـوارد اسـت: تقـدم ارزش‌هـای اصـیل بـر ارزش‌هـای اعتبـاری در هنگـام تـزاحم، اختیاری بودن کمال‌جویی و در عین حال، توجه به این که حکومت به مثابـه ضـرورت تحقـق کمال حقیقی باید زمینه‌های لازم جهت نیل آحاد جامعه به سمت کمال حقیقی را فراهم کنـد، مورد توجه و عنایت است. به علاوه ارائه عقلانیت به مثابه معیار سنجش ارزش و هـمچنـین لحاظ عدالت به عنوان ارزش نفس‌الامری و نیز خاستگاه الهی داشتن انقلاب و قوانین آن نیز از دیگر موارد است.

گفتنی است، مقاله «مبانی ارزش شناختی بیانیه گام دوم انقلاب از منظر قرآن کریم» از سوی فصلنامه علمی ـ پژوهشی حکومت اسلامی وابسته به دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، منتشر شده است.

خبرنگار: بابک شکورزاده

انتهای پیام/