به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، دولت قزاقستان محدودیت‌های اعمال‌شده بر صادرات ریلی فرآورده‌های نفتی تولیدی مینی‌پالایشگاه‌های این کشور را لغو کرد. این تصمیم برای واحدهای پالایشی کوچک که بسیاری از آن‌ها در سال‌های اخیر بسیار پایین‌تر از ظرفیت اسمی خود فعالیت می‌کردند، فرصتی حیاتی به منظور احیای تولید و فروش محصولات خود در بازارهای خارجی فراهم می‌سازد.

زمان‌بندی این تصمیم از منظر تحولات منطقه‌ای حائز اهمیت است؛ چرا که روسیه پس از یک رشته حملات پهپادی به تأسیسات پالایشی خود و بروز نقص‌های فنی غیرمترقبه، با کمبود سوخت در بازار داخلی مواجه شده و واردات بنزین از سایر کشورها، از جمله قزاقستان را در دستور کار قرار داده است.

البته سایر محدودیت‌های حاکم بر صادرات سوخت قزاقستان همچنان به قوت خود باقی است؛ از این رو تصمیم شرکت راه‌آهن به معنای آزادسازی کامل صادرات بنزین و گازوئیل نیست و صادرات به مقصد روسیه سازوکاری متفاوت از ارسال محموله‌ها به خارج از مرزهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا دارد.

سبد تولیدی مینی‌پالایشگاه‌ها؛ فرآورده‌های نیمه‌کاره به جای بنزین

تعداد دقیق مینی‌پالایشگاه‌های فعال در قزاقستان به تعریف ساختاری این تأسیسات بستگی دارد، اما طبق اسناد رسمی، بیش از 30 واحد کوچک تولید فرآورده‌های نفتی با ظرفیت اسمی پالایش 4.5 میلیون تن نفت خام در سال در این کشور به ثبت رسیده‌اند. از این تعداد، 22 پالایشگاه با مجموع ظرفیت پالایش حدود 2 میلیون تن در سال عملیاتی هستند. با این وجود، حجم واقعی پالایش نفت در این تأسیسات بسیار پایین‌تر بوده و در پنج سال گذشته از 400 هزار تن به حدود 800 هزار تن در سال رسیده است.

این تأسیسات کوچک مقیاس با پالایشگاه‌های اصلی و غول‌پیکر قزاقستان در شهرهای آتیرائو، پاولودار و چیمکنت تفاوت بنیادین دارند. اغلب مینی‌پالایشگاه‌ها فاقد تجهیزات لازم برای فرآوری عمیق نفت هستند و محصولاتی با ساختار ساده تولید می‌کنند؛ از جمله مازوت، سوخت‌های حرارتی و دریایی، نفتا و سایر تقطیرات نفتی. این واحدها در سال 2023 با پالایش 895 هزار تن خوراک اولیه، موفق به تولید 346 هزار تن مازوت، 145 هزار تن گازوئیل و 171 هزار تن قیر شدند.

بخش عمده این فرآورده‌ها برای مصرف مستقیم خودروها در داخل قزاقستان مناسب نیست، زیرا مینی‌پالایشگاه‌ها عمدتاً محصولات نیمه‌فرآوری‌شده‌ای نظیر مازوت سبک تولید می‌کنند که نیازمند پردازش تکمیلی در پالایشگاه‌های پیشرفته است. از سوی دیگر، قزاقستان از سال 2018 استانداردهای سخت‌گیرانه کیفی K4 و K5 را برای سوخت خودروها الزامی کرده است، در حالی که مینی‌پالایشگاه‌ها فاقد تجهیزات تولید سوخت بالاتر از استاندارد K3 هستند. از این رو، بازگشایی مسیرهای صادراتی ریلی یک انگیزه اقتصادی قابل‌توجه برای این تأسیسات محسوب می‌شود تا مازاد ظرفیت خود را در بازارهای خارجی، به ویژه در شرایط بحرانی همسایه شمالی، عرضه کنند.

بحران بنزین در روسیه و چرخش جریان سنتی سوخت در منطقه

اگرچه شواهد مستقیمی مبنی بر اینکه لغو محدودیت‌های ریلی صرفاً به دلیل نیازهای بازار روسیه صورت گرفته باشد وجود ندارد و مقامات قزاقستان نیز چنین ارتباطی را اعلام نکرده‌اند، اما این تصمیم در زمان بسیار مناسبی برای خریداران روسی اتخاذ شده است. حملات پهپادی اوکراین و توقف‌های پیش‌بینی‌نشده در پالایشگاه‌های روسیه، تولید بنزین در این کشور را کاهش داده و مسکو را ناچار به محدود کردن صادرات سوخت و افزایش واردات از خارج کرده است.

روسیه در ماه‌های اخیر به تأمین‌کنندگان متعددی روی آورده است؛ به طوری که در ماه ژوئیه، بلاروس رکورد ارسال 212 هزار تن بنزین به روسیه را ثبت کرد و مسکو واردات بنزین از هند، قزاقستان و مراکش را نیز کلید زد. روسیه تا اوایل ژوئیه دست‌کم 60 هزار تن بنزین از هند بارگیری کرده و به دنبال واردات ماهانه تا 400 هزار تن سوخت از کشورهای مختلف بوده است؛ روندی که در ماه اوت با ورود محموله‌های هندی به بندر قطبی «ویتینو» ادامه یافت.

موضوع تعاملات نفتی با قزاقستان پیش از لغو این محدودیت‌ها نیز مطرح بود. مسکو و آستانه علاوه بر خرید مستقیم سوخت، طرح پالایش نفت خام روسیه در پالایشگاه‌های قزاقستان را مورد بررسی قرار داده‌اند؛ طرحی که بر اساس آن بخشی از فرآورده‌های تولیدی در قزاقستان باقی مانده و مابقی به روسیه بازگردانده می‌شود. این دگرگونی در حالی رخ می‌دهد که به طور سنتی روسیه همواره صادرکننده فرآورده به قزاقستان بوده و آستانه سوخت هوایی خود را از روسیه تأمین می‌کرد، اما اختلالات سال 2026 جریان سوخت را در جهتی معکوس قرار داده است.

تراز عرضه و تقاضا؛ توان مینی‌پالایشگاه‌ها در برابر بازار پهناور روسیه

مقایسه ظرفیت مینی‌پالایشگاه‌های قزاقستان با ابعاد بازار روسیه نشان می‌دهد که این واحدها راهکار نهایی برای حل بحران سوخت مسکو نخواهند بود. حتی اگر تمامی 22 مینی‌پالایشگاه فعال قزاقستان با حداکثر ظرفیت اسمی 2 میلیون تن در سال فعالیت کنند، توان پالایش آن‌ها روزانه حدود 5500 تن خوراک نفت خام خواهد بود که در سطح فعلی تولید (800 هزار تن در سال)، این رقم تنها به 2200 تن در روز می‌رسد.

علاوه بر این، خروجی این تأسیسات نفت کوره، قیر، نفتا و گازوئیل صنعتی است، نه بنزین نهایی خودرویی. بنابراین، فرآورده‌های نیمه‌خام این واحدها صرفاً می‌توانند به عنوان خوراک کمکی در اختیار پالایشگاه‌ها یا بازرگانان سوخت در روسیه قرار گیرند. با این وجود، برای خود مینی‌پالایشگاه‌های قزاقستان که سال‌ها زیر ظرفیت واقعی کار کرده‌اند، حتی صادرات حجم اندک نیز از نظر اقتصادی سودآوری بالایی به همراه خواهد داشت.

توسعه صنعت پالایش در قزاقستان و الزامات نوسازی تا سال 2029

هم‌زمان با این تحولات، قزاقستان در حال آماده‌سازی برای یک جهش بزرگ در ظرفیت پالایشی سراسری خود است. این کشور در سال 2025 میلادی 18.4 میلیون تن نفت خام را پالایش و 15.47 میلیون تن انواع فرآورده‌های نفتی تولید کرد.

برنامه‌های کلان دولت آستانه شامل افزایش ظرفیت پالایشگاه پاولودار از 5.5 به 9 میلیون تن، پالایشگاه چیمکنت از 6 به 12 میلیون تن، و پالایشگاه آتیرائو از 5.5 به 6.7 میلیون تن در سال است. علاوه بر این، ساخت یک پالایشگاه جدید با ظرفیت 10 میلیون تن در سال نیز در دستور کار قرار دارد.

از سوی دیگر، دولت قزاقستان برنامه‌ریزی کرده است که از سال 2029، مینی‌پالایشگاه‌ها را ملزم به ارتقای استانداردهای فنی و تولید فرآورده‌های کیفی با ارزش افزوده بالا کند؛ الزامی که نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین در نوسازی تجهیزات است. تا آن زمان، اقتصاد این واحدهای کوچک به پالایش ساده و صادرات فرآورده‌های نیمه‌خام وابسته خواهد بود؛ وضعیتی که با توجه به بحران سوخت در مرزهای شمالی، فرصتی تجاری را پیش روی آن‌ها قرار داده است.

انتهای پیام/