گزارش تسنیم از بیرجند، روستای تاریخی افین در شهرستان زیرکوه خراسان جنوبی، این روزها تنها در انتظار ثبت یک عنوان جهانی نیست؛ بلکه همزمان با تکمیل مسیر ثبت در فهرست «دهکده‌های برتر گردشگری» سازمان جهانی گردشگری، در حال بازتعریف ظرفیت‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی خود است؛ مسیری که از مرمت میراث تاریخی و سامان‌دهی زیرساخت‌ها تا آموزش جامعه محلی، توسعه گردشگری کشاورزی و معرفی زرشک بی‌دانه را دربر می‌گیرد.

افین که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نامزدهای خراسان جنوبی برای حضور در شبکه جهانی دهکده‌های گردشگری مطرح شده، در ماه‌های اخیر شاهد مجموعه‌ای از اقدامات اجرایی برای آماده‌سازی این پرونده بوده است؛ اقداماتی که مسئولان آن را حلقه‌های به‌هم‌پیوسته حفاظت از میراث، ارتقای کیفیت میزبانی و ثروت‌آفرینی برای مردم محلی می‌دانند.

توانمندسازی مردم؛ حلقه مفقوده جهانی‌شدن

در همین راستا، دوره آموزشی «میراث، گردشگری و آینده افین» در قالب هشت کارگاه تخصصی با محوریت زنان، کودکان و جامعه محلی برگزار می‌شود. این دوره با هدف افزایش مشارکت مردم در توسعه گردشگری پایدار طراحی شده و موضوعاتی از شناخت میراث و مبانی گردشگری تا هنر میزبانی، اقتصاد گردشگری، نقش زنان و آینده روستا را دنبال می‌کند.

محمد عرب، معاون گردشگری، سرمایه‌گذاری و تأمین منابع اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، معتقد است جهانی‌شدن یک روستا بدون نقش‌آفرینی مردم آن امکان‌پذیر نیست.

در این برنامه، توانمندسازی زنان جایگاه ویژه‌ای دارد؛ از احیای قصه‌گویی و آیین‌های بومی و تولید صنایع‌دستی گرفته تا بسته‌بندی محصولات، فرآوری محصولات کشاورزی، تولید سوغات و استفاده از ظرفیت زرشک و دیگر محصولات محلی در زنجیره گردشگری.

کودکان نیز بخش دیگری از مخاطبان این برنامه‌اند تا نسل آینده افین از همین امروز با هویت، تاریخ و ظرفیت‌های سرزمین خود آشنا شود.

مرمت میراث؛ از منبر مسجد جامع تا قلعه تاریخی

در کنار اقدامات اجتماعی، حفاظت از کالبد تاریخی افین نیز دنبال می‌شود. منبر تاریخی مسجد جامع افین که متعلق به دوره تیموری است، به دلیل فرسایش ناشی از نفوذ آب و تخریب بخشی از سقف مسجد دچار آسیب و انحراف شده بود.

بر اساس برنامه اداره‌کل میراث‌فرهنگی خراسان جنوبی، عملیات مرمت سازه‌ای و تزیینات این منبر با تشکیل کمیته فنی و بهره‌گیری از تجهیزات تخصصی در حال انجام است و پس از پایان عملیات نیز حفاظی برای جلوگیری از آسیب‌های انسانی و طبیعی برای آن نصب خواهد شد.

محمدحسن طالبیان، استاد دانشگاه و متخصص مرمت بناهای تاریخی، در جریان بازدید از مسجد جامع افین، این بنا را از شاهکارهای معماری دوره تیموری دانست و از رویکرد علمی و فنی در مرمت منبر تاریخی آن استقبال کرد.

در سوی دیگر، گروه‌های جهادی نیز در احیای مسیرهای دسترسی به قلعه تاریخی افین و مسجد امام حسین(ع) مشارکت داشته‌اند؛ اقدامی که مسئولان آن را نمونه‌ای از حفاظت مشارکتی و استفاده از ظرفیت مردم برای احیای میراث روستا می‌دانند.

افین روی نقشه گردشگری جهان

یکی از اقدامات جدید در این مسیر، سامان‌دهی و جانمایی تابلوهای گردشگری و راهنمای مسیر در بافت تاریخی روستاست. در این طرح، نقاط ورود، حرکت و توقف گردشگران شناسایی و محل نصب تابلوهای معرفی جاذبه‌ها و علائم هدایت‌گر مشخص شده است.

همزمان، ثبت جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی افین به‌عنوان نقاط مهم گردشگری در نقشه‌های دیجیتال و سامانه‌هایی مانند OpenStreetMap نیز در دستور کار قرار گرفته است. مسجد جامع افین به‌عنوان یکی از نخستین نمونه‌ها در این فرآیند ثبت شده تا این روستا برای گردشگرانی که از ابزارهای دیجیتال استفاده می‌کنند، قابل شناسایی‌تر باشد.

این اقدامات در کنار توسعه زیرساخت‌های فیزیکی، قرار است تجربه بازدید گردشگران را ارتقا داده و دسترسی به جاذبه‌های روستا را آسان‌تر کند.

از ثبت جهانی تا ثروت‌آفرینی

در نشست بررسی پرونده ثبت جهانی افین نیز تأکید اصلی مسئولان بر عبور از نگاه صرفاً تشریفاتی به ثبت جهانی و تبدیل این فرآیند به یک برنامه اقتصادی بود.

محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری خراسان جنوبی، تأکید کرده است هدف از پیگیری ثبت جهانی تنها ثبت یک عنوان نیست، بلکه باید از ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی پیشینیان برای افزایش درآمد و بهبود معیشت خانوارهای شهرستان زیرکوه استفاده کرد.

در همین چارچوب، بهسازی ورودی روستا، نصب تابلوهای گردشگری در محورهای مواصلاتی، توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، اجرای طرح‌های هادی، بررسی شبکه برق و اصلاح برخی سقف‌ها از جمله اقداماتی است که با استفاده از ظرفیت مشارکت عمومی ـ خصوصی و تسهیلات کم‌بهره دنبال می‌شود.

سید احمد برآبادی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی نیز افین را مهم‌ترین نامزد استان برای ثبت جهانی عنوان کرده و بر ضرورت همکاری دستگاه‌های اجرایی و مردم برای تکمیل این مسیر تأکید دارد.

زرشک؛ مزیت اقتصادی افین

اما برگ برنده افین تنها در معماری تاریخی آن خلاصه نمی‌شود. باغ‌های گسترده زرشک و جایگاه این روستا در تولید زرشک بی‌دانه، ظرفیت مهمی برای پیوند گردشگری و اقتصاد کشاورزی ایجاد کرده است.

در جریان تور آشناسازی فعالان گردشگری ولایت‌های هرات و فراه افغانستان، ظرفیت‌های گردشگری کشاورزی افین معرفی شد و بازدیدکنندگان با فرآیند تولید زرشک، شیوه‌های سنتی کشاورزی، بافت تاریخی و اقامتگاه‌های بوم‌گردی روستا آشنا شدند.

این رویکرد می‌تواند زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی شامل فروش محصولات کشاورزی، صنایع‌دستی، سوغات، غذاهای محلی، اقامت و برگزاری رویدادهای بومی را فعال کند و سهم مستقیم جامعه محلی از گردشگری را افزایش دهد.

علی امینی، فرماندار شهرستان زیرکوه، نیز بر احیای آسیاب‌های تاریخی، مرمت بافت ارزشمند روستا و توسعه گردشگری کشاورزی با مشارکت مردم تأکید کرده است؛ ظرفیتی که در صورت برنامه‌ریزی صحیح می‌تواند میراث تاریخی افین را در کنار اقتصاد زرشک به یک تجربه متفاوت گردشگری تبدیل کند.

افین ؛ مقصدی که مردمش می‌سازند

سازمان جهانی گردشگری از سال 2021 طرح «دهکده‌های برتر گردشگری» را با هدف استفاده از گردشگری به‌عنوان محرک توسعه روستایی دنبال می‌کند و معیارهایی مانند حفاظت از میراث فرهنگی، پایداری اقتصادی و اجتماعی، ظرفیت گردشگری، یکپارچگی زنجیره ارزش، حکمرانی، بهداشت، ایمنی و امنیت را مورد توجه قرار می‌دهد.

افین برای قرار گرفتن در این مسیر، اکنون همزمان چند جبهه را دنبال می‌کند: حفاظت از آثار تاریخی، بهبود زیرساخت‌ها، هوشمندسازی معرفی مقصد، توسعه گردشگری کشاورزی، تقویت بوم‌گردی و مهم‌تر از همه، توانمندسازی جامعه محلی.

تجربه اصفهک، دومین روستای جهانی گردشگری ایران که در سال 2024 به این عنوان دست یافت، نشان داده است که ثبت جهانی نقطه پایان نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای دشوارتر برای حفظ اصالت و تبدیل شهرت جهانی به توسعه پایدار است.

از این منظر، افین در حال ترسیم تصویری از آینده‌ای است که در آن منبر مسجد جامع، قلعه تاریخی، آسیاب‌ها، باغ‌های زرشک، صنایع‌دستی، زنان، کودکان و مردم روستا همگی بخشی از یک زنجیره واحد باشند؛ زنجیره‌ای که اگر درست شکل بگیرد، می‌تواند میراث افین را از یک سرمایه تاریخی به موتور محرک اقتصاد محلی و فرصتی برای معرفی خراسان جنوبی در عرصه بین‌المللی تبدیل کند.

انتهای پیام/