به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان ریزگرد، پدیده‌ای نام‌آشنا که در سال‌های اخیر نفس ایرانی‌ها به ویژه مردم اصفهان را تنگ کرده و تبدیل به جزء لاینفک زندگی روزمره ما شده؛ از طرفی تغییرات اقلیمی در کنار گسترش فعالیت‌های انسانی، روند تحولات زیست‌محیطی را تشدید کرده و این تغییرات در اصفهان نمود بیشتری دارد.

کاهش بارش‌های برفی، تغییر الگوی نزولات جوی و افت منابع آب، به تدریج پوشش گیاهی مراتع و تنوع زیستی استان را تضعیف کرده و عرصه‌های بیشتری را در معرض شکل‌گیری و گسترش کانون‌های گردوغبار قرار داده است.

در حال حاضر 3 میلیون و 200 هزار هکتار از عرصه‌های استان مستعد فرسایش بادی است و 14 کانون گردوغبار با مجموع مساحت حدود یک میلیون و 500 هزار هکتار در 12 شهرستان شناسایی شده؛ کانون‌هایی که از دشت سجزی و شرق اصفهان تا برخوار، ریگ جن، دق سرخ اردستان، بند ریگ کاشان و آران و بیدگل، کویر مصر و محدوده پیرامون گاوخونی امتداد دارند.

روند افزایش کانون‌های بحرانی نیز زنگ خطر را به صدا درآورده است؛ مساحت این کانون‌ها از یک میلیون و 92 هزار و 574 هکتار در سال 1389 به یک میلیون و 505 هزار و 978 هکتار در سال 1398 رسیده و همزمان، مناطق غبارخیز استان به حدود 2 میلیون و 740 هزار هکتار رسیده‌اند؛ اعدادی که نشان می‌دهد مسئله گردوغبار در اصفهان دیگر محدود به یک یا چند نقطه نیست و ابعاد استانی پیدا کرده است.

در چنین شرایطی، سوال اصلی این است که چه عواملی کانون‌های گردوغبار اصفهان را فعال کرده‌اند؟ سهم عوامل انسانی و تغییرات اقلیمی در گسترش این کانون‌ها چقدر است و خشکی زاینده‌رود و گاوخونی چه نقشی در این روند دارند؟ به همین بهانه مریم کرمانی سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست استان گفت‌وگویی ترتیب داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

مهم‌ترین کانون‌های داخلی گردوغبار استان اصفهان اکنون کدام مناطق هستند و چه وسعتی دارند؟

کرمانی:در سطح استان اصفهان 3 میلیون دویست هزار هکتار عرصه‌های بیابانی مستعد فرسایش بادی وجود دارد که در 12 شهرستان پراکنده‌اند. در استان 14 کانون گرد و غبار با مجموع مساحت یک میلیون و 500 هزار هکتار وجود دارد. مهمترین کانون‌های گرد و غبار در استان اصفهان شامل دشت سجزی در شرق اصفهان، بخشی از دشت برخوار، مجموعه عظیم ریگ جن در شمال انارک نائین، پهنه دق سرخ در اردستان، بند ریگ در کاشان و آران و بیدگل، کویر مصر در خور و بیابانک و بیابان‌های مجاور تالاب گاوخونی در شهرستان‌های ورزنه و جرقوئیه می‌باشند.

در سال‌های اخیر وسعت کانون‌های بحرانی گردوغبار چه میزان افزایش یافته است؟

کرمانی:در سال‌های اخیر وسعت کانون‌های بحرانی گرد و غبار در استان اصفهان افزایش یافته است به‌طوریکه مساحت کانون‌های بحرانی در سال 1389 مقدار 1092574 هکتار بوده که در سال 1398 این سطح به 1505978 هکتار افزایش یافته است.

مهم‌ترین دلایل گسترش کانون‌های گرد و غبار در شرق اصفهان چیست؛ خشکسالی، برداشت بی‌رویه آب، تغییر کاربری اراضی یا عوامل دیگر؟

کرمانی:در گسترش بیابان‌ها و عرصه‌های غبارخیز عوامل مختلف طبیعی و انسانی با وزن و شدت متفاوت دخیل بوده و در اکثر نقاط این عوامل حالت هم‌بیشی و تجمعی دارند. در استان اصفهان، مهمترین دلیل گسترش کانون گرد و غبار در استان اصفهان، تغییر اقلیم، خشکسالی‌های شدید و به تبع تضعیف پوشش گیاهی و نیز نوع جنس، بافت و ساختار طبیعی خاک است که آن را مستعد توسعه بیابان و گسترش کانون‌های بحرانی گرد و غبار می‌نماید.

از طرفی عوامل انسانی نیز بسیار مهم است و در روند توسعه، نقش عوامل انسانی متأسفانه بسیار فزاینده است. که می‌توان به برداشت بی‌رویه آب و تخلیه آبخوان و به تبع خشکی خاک و از دست رفتن پوشش گیاهی، عدم تخصیص و تأمین حقابه‌های محیط زیستی پایداری جریان زاینده‌رود و تالاب بین‌المللی گاوخونی طی سه دهه اخیر و خشک شدن پهنه وسیع گاوخونی، چرای بی‌رویه دام و تخریب پوشش گیاهی و خاک، غبارخیزی فعالیت‌های معدنی و برخی واحدهای صنعتی، بوته‌کنی و بویژه برداشت غیر مجاز چوب از تاغ‌زارها می‌باشد.

یکی از مهمترین عوامل توسعه کانون‌های گرد و غبار در شرق اصفهان، عدم تأمین حقابه‌های محیط زیستی و خشکی زاینده‌رود و تالاب گاوخونی است که استمرار این وضعیت به شدت موجب بیابان‌زایی می‌گردد. عدم تأمین حقابه‌های کشاورزی و در نتیجه رها شدن بسیاری از اراضی کشاورزی و تبدیل شدن آن به کانون‌های محلی گرد و غبار در درجه بعدی است. همچنین برداشت گچ و خاک و نیز آلایندگی شدید کوره‌های گچ و آجر نیز در این زمینه دخیل می‌باشند.

خشکی زاینده‌رود و تالاب گاوخونی چه نقشی در شکل‌گیری کانون‌های جدید گرد و غبار داشته‌اند؟

کرمانی:برای پاسخ به این سوال لازم است به موقعیت جغرافیایی و خدمات اکوسیستمی تاریخی رودخانه زاینده‌رود و تالاب بین‌المللی گاوخونی، توجه کنیم. رودخانه زاینده‌رود با مسیری طولانی و پهنه وسیع تالاب گاوخونی با موقعیت در فلات مرکزی ایران و در اقلیم گرم و خشک، در دوران پرآبی و به لطف تاریخی از میلیون‌ها سال پیش تا کنون، منشاء خدمات اکوسیستمی گوناگون و حیات‌بخشی بوده‌اند.

یکی از خدمات برجسته این زیست‌بوم بی‌بدیل، تعدیل آب و هوا، تغذیه آبخوان مسیر، استقرار و استمرار پایداری پوشش گیاهی، پیشگیری از بیابان‌زایی و در واقع حمایت از ایجاد و تاب‌آوری حیات بوده است. تخصیص‌ها و بارگذاری بی‌رویه آبی، عدم مدیریت یکپارچه آب در حوضه آبریز زاینده‌رود و عدم رعایت اصول پایداری و آمایش سرزمین، موجب محروم کردن این زیست‌بوم از حقابه‌های قانونی و تاریخی بوده است. لذا خشکی زاینده‌رود و تالاب گاوخونی موجب گردیده که پهنه وسیع این تالاب و عرصه‌های پیرامونی در آستانه تبدیل شدن به کویر و یک کانون عظیم گرد و غبار و ریزگردها قرار گیرد که بر اساس مطالعات دانشگاه می‌تواند تا شعاع 500 کیلومتر را متأثر سازد. خشکی زاینده‌رود خود موجب تضعیف آبخوان منطقه، تشدید فرونشست و بیابان‌زایی شده است. عدم تأمین حقابه و رها شدن اراضی کشاورزی و نیز خطر خشکی فضای سبز وابسته نیز غبارخیزی منطقه را گسترش می‌دهد.

دشت سجزی به‌عنوان بحرانی‌ترین کانون ریزگرد استان شناخته می‌شود، چه اقدامی برای کنترل آن انجام شده؟

کرمانی:دشت سجزی با مستثنیات تغییر کاربری داده شده 43 هزار هکتار مساحت دارد. این دشت به دلیل شرایط خشکی و ساختار خاک بویژه رس ریزدانه به شدت به لحاظ طبیعی مستعد غبارخیزی و حتی ریزگردهاست. از سویی آسیب‌پذیری و حساسیت بالایی نسبت به عوامل انسانی از جمله برداشت گچ و خاک، رفت و آمد ماشین‌آلات سنگین، بوته‌کنی و دیگر تغییرات کاربری دارد. با توجه به غبارخیزی این دشت در مجاور کلان‌شهر اصفهان و محورهای مواصلاتی مهم اصفهان - نائین و راه‌آهن، طی دهه‌های گذشته از سوی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری فعالیت‌های بیابان‌زدایی و احیائی ارزشمند و بسیار مؤثری شامل نهال‌کاری، جنگل‌کاری و حفاظت صورت گرفته که بالغ بر 10 هزار هکتار است.

اداره کل حفاظت محیط‌زیست نیز در راستای وظایف حاکمیتی و نظارتی خود، علاوه بر اقدامات پایشی، در راستای بررسی کارشناسی استعلام‌ها و فرایند توسعه‌ای این منطقه، دقت و حساسیت ویژه‌ای معمول داشته تا از تشدید غبارخیزی، استقرار واحدهای آلاینده و فعالیت‌های منجر به آلودگی و تخریب خاک جلوگیری کند. همچنین فعالیت‌های مؤثری در جهت انتقال واحدهای تولید آجر و گچ، جلوگیری از برداشت غیر مجاز یا توسعه معادن رس و یا بهسازی فرایند واحدهای تولیدی در جهت کاهش آلایندگی، صورت گرفته است.

از طرفی این منطقه در برنامه جامع سیاست‌گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار و بویژه در برش استانی این برنامه، مورد توجه ویژه قرار گرفته تا مطابق با نیاز واقعی و به عنوان اولویت اصلی، فعالیت‌های تثبیت خاک، بیابان‌زدایی، احیائی و حفاظتی به لحاظ کمیت و کیفیت گسترش یافته و در این راستا، تأمین منابع اعتباری لازم و نیروی نظارتی متناسب، در دستور کار ویژه قرار گیرد. همچنین برخی پروپوزال‌های تهیه مواد تثبیت و کنترل کانون‌های غبار مانند مالچ رسی یا پلیمری تجزیه‌پذیر زیستی از سوی مراکز علمی و دانشگاهی ارائه شده که عملیاتی و مؤثر بودن آنها در حال بررسی کارشناسی می‌باشد.

چه میزان از گردوغباری که وارد اصفهان می‌شود منشأ داخلی دارد و چه میزان از استان‌های همجوار یا کشورهای همسایه وارد می‌شود؟

کرمانی:متناسب با فصل، وضعیت بارش‌ها و پوشش گیاهی و بویژه ناپایداری‌های جوی میزان گرد و غبار وارد شده به شهر اصفهان یا داخل استان متفاوت می‌باشد. به‌طور کلی همراه با ناپایداری‌های قوی جوی و ورود توده‌های بارشی از سمت غرب و جنوب غرب به ایران که هنگامی که با وزش شدید باد و طوفان توأم باشد موجب فعال شدن پهنه‌های وسیعی از کانون‌های گرد و غبار در کشور همسایه مجاور مانند عربستان، عراق، سوریه، کویت و اردن شده و موجب ورود حجم گسترده‌ای از ریزگردها به کشور و نیز استان می‌گردد که این وضعیت اغلب در پاییز و اوایل بهار حادث می‌شود. در نیمه دوم بهار و بویژه تابستان بیشتر شاهد فعال شدن کانون‌های بحرانی گرد و غبار داخل استان اصفهان و استان‌های همسایه مانند سمنان، قم، یزد و خراسان جنوبی هستیم. آنچه نگران‌کننده بوده گسترش کانون‌های داخلی گرد و غبار در استان و کشور و فعال شدن آنهاست که تمهیدات ویژه پیشگیرانه و مدیریتی پدیده گرد و غبار را با همکاری بین‌بخشی و همگانی می‌طلبد.

در روزهای وقوع طوفان گردوغبار، بیشترین آسیب متوجه کدام مناطق و کدام گروه‌های جمعیتی می‌شود؟

کرمانی:در روزهای طوفان گرد و غبار، شهرها، تأسیسات و راه‌های مجاور کانون‌های گرد و غبار با بیشترین تأثیرپذیری و آسیب مواجه می‌باشند که می‌توان به شهرهای اصفهان، نائین، خور، اردستان، آران و بیدگل، کاشان، برخوار، ورزنه، جرقوئیه و دیگر شهرها و روستاهای این مناطق اشاره کرد. در روزهای گرد و غبار معمولاً کودکان، افراد سالخورده، بیماران قلبی ریوی، زنان باردار و افراد با حساسیت‌های تنفسی بیشتر در معرض آسیب بوده که لازم است حتی‌الامکان از خانه خارج نشوند و در صورت لزوم از ماسک استفاده نمایند. مصرف بیشتر مایعات و شیر نیز مؤثر است.

انتهای پیام/170