به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرمانشاه، دیابت تنها یک بیماری متابولیک نیست؛ اگر به‌موقع کنترل و عوارض آن شناسایی نشود، می‌تواند سلامت اندام‌های مختلف بدن، از جمله چشم‌ها را به طور جدی تهدید کند. رتینوپاتی دیابتی یکی از مهم‌ترین عوارض چشمی دیابت است که در صورت تشخیص دیرهنگام می‌تواند به اختلال شدید بینایی و حتی نابینایی منجر شود؛ با این حال، بخش قابل توجهی از این آسیب‌ها با غربالگری منظم و مداخله به‌موقع قابل پیشگیری است.

در همین راستا، پژوهشی از سوی محققان دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه در شهر سلیمانیه عراق انجام شده که یک نکته مهم را برجسته می‌کند؛ برای افزایش مشارکت بیماران در برنامه‌های غربالگری، صرفاً توصیه پزشکی کافی نیست و باید موانع رفتاری و اجتماعی مؤثر بر تصمیم افراد نیز مورد توجه قرار گیرد.

این پژوهش در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد هه‌ردی طاهر رضا، دانشجوی بین‌الملل رشته آموزش بهداشت و ارتقای سلامت و با راهنمایی دکتر فرزاد جلیلیان، دانشیار گروه آموزش بهداشت و ارتقای سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، انجام شده است.

پژوهشگران در این مطالعه 602 بیمار مبتلا به دیابت را در سلیمانیه مورد بررسی قرار دادند تا عوامل مؤثر بر انجام غربالگری رتینوپاتی دیابتی را شناسایی کنند. یافته‌ها نشان داد عواملی همچون نفوذ اجتماعی، خودکارآمدی و موانعی که بیماران در مسیر دریافت خدمات غربالگری با آن مواجه هستند، نقش مهمی در تصمیم آنان برای مراجعه و انجام معاینه چشم دارد.

این یافته از آن جهت اهمیت دارد که در بسیاری از برنامه‌های سلامت، تمرکز اصلی بر ارائه اطلاعات و توصیه به افراد برای مراجعه به پزشک است، در حالی که رفتار سلامت تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی قرار دارد. فرد ممکن است از اهمیت معاینه چشم آگاه باشد اما به دلیل ترس، هزینه، دسترسی، کمبود حمایت اجتماعی یا احساس ناتوانی در پیگیری مراقبت‌های پزشکی، غربالگری را به تعویق بیندازد.

پژوهشگران برای عبور از این موانع، یک برنامه مداخله‌ای شش‌جلسه‌ای را بر اساس مدل نگرش، نفوذ اجتماعی و خودکارآمدی طراحی و اجرا کردند. هدف این برنامه تقویت عوامل مثبت مؤثر بر رفتار سلامت و کاهش موانعی بود که بیماران را از انجام غربالگری بازمی‌داشت.

نتیجه این مداخله قابل توجه بود. میزان انجام غربالگری رتینوپاتی دیابتی در گروه مداخله از 51.4 درصد به 82.9 درصد افزایش یافت؛ تغییری که از نظر آماری نیز معنادار گزارش شده است.

به بیان دیگر، یک مداخله آموزشی و رفتاری هدفمند توانسته است در مدت اجرای برنامه، مشارکت بیماران در غربالگری را به شکل چشمگیری افزایش دهد. این نتیجه نشان می‌دهد اگر برنامه‌های پیشگیری بر اساس شناخت دقیق موانع رفتاری و اجتماعی طراحی شوند، می‌توانند اثربخشی بسیار بیشتری نسبت به اطلاع‌رسانی عمومی داشته باشند.

بخشی از یافته‌های توصیفی این پژوهش نیز با عنوان Retinopathy screening uptake among diabetic patients in Northern Iraq based on the attitude-social influence-self-efficacy model در مجله Journal of Diabetes & Metabolic Disorders از انتشارات Springer منتشر شده است.

اهمیت این مطالعه برای نظام سلامت ایران نیز قابل توجه است. دیابت بیماری‌ای است که مدیریت آن تنها به کنترل قند خون محدود نمی‌شود و مراقبت از چشم، کلیه، قلب، اعصاب و سایر اندام‌های در معرض عوارض، بخش جدایی‌ناپذیر مراقبت از بیماران است. بنابراین، برنامه‌های غربالگری زمانی موفق خواهند بود که بیمار نه فقط از ضرورت آن آگاه باشد، بلکه برای انجام آن انگیزه، حمایت و توانایی عملی لازم را نیز داشته باشد.

تجربه این پژوهش می‌تواند الگویی برای طراحی مداخلات مشابه در سایر جوامع باشد؛ مداخلاتی که در آنها آموزش، حمایت اجتماعی و تقویت خودکارآمدی بیمار در کنار ارائه خدمات پزشکی قرار می‌گیرد.

در نهایت، مهم‌ترین پیام این پژوهش را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: برای جلوگیری از نابینایی ناشی از دیابت، دسترسی به خدمات کافی نیست؛ باید بیمار را نیز برای استفاده از این خدمات توانمند کرد.

این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در آموزش و پیشگیری، زمانی بیشترین اثر را خواهد داشت که بر مبنای شواهد علمی و شناخت واقعی رفتار مردم طراحی شود؛ رویکردی که می‌تواند هزینه‌های ناشی از عوارض دیرهنگام دیابت را کاهش داده و کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشد.

یادداشت از فرزاد جلیلیان، دانشیار گروه آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه با لینک سامانه علم سنجی https://isid.research.ac.ir/Farzad_Jalilian

انتهای پیام/