خبرگزاری تسنیم؛ گروه اقتصادی __ دکتر محسن مردی از چهره‌های شناخته‌شده علمی و اجرایی کشور در حوزه سیاستگذاری کشاورزی، زیست‌فناوری و امنیت غذایی است؛ وی استادتمام بیوتکنولوژی کشاورزی است اما کارنامه این استاد ارجمند بیش از آنکه به سوابق دانشگاهی او مربوط باشد، در توانایی تبدیل دانش تخصصی به برنامه و اقدام اجرایی و حضور مؤثر در مسائل پیچیده و راهبردی بخش کشاورزی است.مجموعه یادداشت‌های «معماری نوین امنیت غذایی ایران» نیز در همین چارچوب شکل گرفته و تلاشی است برای طرح دوباره مسئله امنیت غذایی با نگاهی کلان، مبتنی بر واقعیت‌های اجرایی و متناسب با شرایط و الزامات ایران.
یادداشت زیر، با عنوان « رکورد تولید، الزاماً به معنای امنیت غذایی نیست»، بخش پنجم از این سلسله‌یادداشت‌های سیاستی است. متن این یادداشت به این شرح است:

در ارزیابی عملکرد بخش کشاورزی، معمولاً افزایش میزان تولید یکی از مهم‌ترین شاخص‌های موفقیت تلقی می‌شود. بارها شاهد بوده‌ایم که افزایش تولید یک محصول اساسی یا دستیابی مقطعی به خودکفایی، به‌عنوان نشانه‌ای از موفقیت سیاست‌ها و برنامه‌های بخش کشاورزی مطرح شده است. در چنین نگاهی، عبور تولید از ارقام سال‌های گذشته، به‌سرعت به‌عنوان یک دستاورد و نشانه‌ای از کارآمدی مدیریت و سیاست‌گذاری معرفی می‌شود.

اما واقعیت این است که افزایش تولید، به‌تنهایی نمی‌تواند معیار مناسبی برای ارزیابی وضعیت کشاورزی و امنیت غذایی کشور باشد. افزایش تولید بدون تردید یک دستاورد ارزشمند است، اما اهمیت واقعی آن زمانی مشخص می‌شود که بدانیم این افزایش چگونه و با اتکا به چه منابعی حاصل شده است. اگر منشأ و فرآیند افزایش تولید مورد توجه قرار نگیرد، آمارهای تولید می‌تواند تصویری ناقص و حتی گمراه‌کننده از وضعیت واقعی بخش کشاورزی ارائه کند.

باید دقت کرد که آنچه در بلندمدت امنیت غذایی یک کشور را تضمین می‌کند، صرفاً میزان محصول تولیدشده در یک سال نیست، بلکه کیفیت فرآیندی است که این تولید را امکان‌پذیر ساخته است. اگر افزایش تولید از مسیر ارتقای بهره‌وری، توسعه و به‌کارگیری فناوری، اصلاح الگوی کشت، بهبود مدیریت مزرعه، افزایش بهره‌وری آب و استفاده کارآمدتر از نهاده‌ها حاصل شده باشد، می‌توان آن را یک موفقیت واقعی و سرمایه‌ای برای آینده کشور دانست. چنین افزایشی علاوه بر پاسخ به نیاز امروز، ظرفیت تولید در سال‌های آینده را نیز تقویت می‌کند.

اما اگر افزایش تولید نتیجه برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی، مصرف بی‌رویه کود و سم، فشار مضاعف بر خاک یا بهره‌برداری فراتر از توان اکولوژیک سرزمین باشد، موضوع متفاوت است. در این شرایط ممکن است در ظاهر میزان تولید افزایش یافته باشد، اما در عمل بخشی از سرمایه‌های طبیعی کشور برای دستیابی به محصول بیشتر مصرف شده است؛ سرمایه‌هایی که احیای آنها دشوار، پرهزینه و در برخی موارد ناممکن است.

بنابراین ثبت رکورد تولید به‌تنهایی اطلاعات کافی درباره وضعیت امنیت غذایی کشور در اختیار ما قرار نمی‌دهد. پرسش اساسی این است که آیا می‌توانیم همین رکوردهای تولید امسال را در سال‌های آینده نیز با همین منابع، با هزینه اقتصادی قابل قبول و بدون تخریب ظرفیت‌های طبیعی کشور ادامه دهیم؟ اگر پاسخ به این پرسش منفی باشد، رکورد تولید بیش از آنکه نشانه قدرت بخش کشاورزی باشد، می‌تواند هشداری درباره نحوه بهره‌برداری از منابع کشور باشد. چرا که در ادبیات توسعه، میان جریان تولید و ذخیره سرمایه تفاوت مهمی وجود دارد. آب، خاک، حاصلخیزی سرزمین و سایر منابع پایه کشاورزی، بخشی از سرمایه تولید کشور هستند. هرگاه برای افزایش تولید جاری از این منابع بیش از توان بازسازی آنها استفاده شود، در واقع بخشی از ظرفیت تولید آینده را برای افزایش تولید امروز مصرف کرده‌ایم.

درواقع در فقدان این نگاه توسعه‌ای، ممکن است بخشی از سرمایه و ثروت ملی کشور به محصول جاری تبدیل شده باشد. از این منظر، ارزیابی موفقیت سیاست‌های کشاورزی نیز باید تغییر کند. میزان تولید سالانه همچنان یک شاخص مهم است، اما نمی‌تواند تنها معیار تصمیم‌گیری و ارزیابی عملکرد باشد. در کنار میزان تولید باید شاخص‌هایی مانند بهره‌وری آب، پایداری حاصلخیزی خاک، وضعیت و تعادل آبخوان‌ها، کارایی مصرف نهاده‌ها و تاب‌آوری نظام تولید نیز مورد توجه قرار گیرد. این شاخص‌ها تصویر واقعی‌تری از وضعیت امنیت غذایی کشور ارائه می‌کنند.

چه‌بسا تولید اندکی کمتر که بر پایه منابع پایدار و بهره‌وری بالاتر شکل گرفته باشد، برای آینده کشور ارزشمندتر از رکورد تولیدی باشد که به قیمت تخریب منابع آب و خاک به دست آمده است. امنیت غذایی زمانی معنا پیدا می‌کند که جامعه بتواند نیاز غذایی نسل امروز را تأمین کند، بدون آنکه توان تولید نسل‌های آینده را کاهش دهد. بنابراین هدف سیاست‌گذاری کشاورزی نباید صرفاً افزایش آمار تولید یا شکستن رکوردهای سالانه باشد. هدف اصلی باید ایجاد نظام تولیدی باشد که بتواند در افق بلندمدت، تولید پایدار، اقتصادی و متناسب با ظرفیت‌های محیط‌زیستی کشور را تضمین کند.

در چنین رویکردی، موفقیت بخش کشاورزی با توان کشور برای تداوم تولید در سال‌های آینده سنجیده می‌شود. اگر امروز رکوردی ثبت کنیم اما همزمان سطح آب‌های زیرزمینی کاهش یابد، کیفیت خاک افت کند و هزینه تولید در سال‌های آینده افزایش پیدا کند، آنچه امروز به‌عنوان موفقیت معرفی می‌شود ممکن است فردا خود به یکی از عوامل شکل‌گیری بحران تبدیل شود.

انتهای پیام/