به گزارش خبرگزاری تسنیم از زاهدان، در سرزمینی که کم‌آبی سال‌هاست یکی از جدی‌ترین محدودیت‌های توسعه کشاورزی به شمار می‌رود، تغییر الگوی کشت دیگر یک انتخاب صرف نیست؛ ضرورتی است که آینده معیشت هزاران بهره‌بردار به آن گره خورده است. در چنین شرایطی، حرکت تدریجی کشاورزی سیستان و بلوچستان به سمت گیاهان دارویی، تصویری متفاوت از ظرفیت‌های بخش کشاورزی استان ارائه می‌دهد؛ محصولاتی که می‌توانند با نیاز آبی کمتر، ارزش اقتصادی بالاتری ایجاد کنند و بخشی از مسیر عبور از کشاورزی پرمصرف را هموار سازند.

آمارهای ارائه‌شده از سوی سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان نشان می‌دهد سطح زیرکشت گیاهان دارویی در استان طی سه سال اخیر روندی صعودی داشته و از چهار هزار و 108 هکتار در سال زراعی 1402-1403 به هفت هزار و 621 هکتار در سال زراعی 1404-1405 رسیده است؛ افزایشی که معادل 85.5 درصد است و از تغییر نگاه به ظرفیت‌های کشاورزی استان حکایت دارد.

در همین مدت، تولید نیز از 24 هزار و 480 تن به 40 هزار و 390 تن رسیده است؛ یعنی تولید گیاهان دارویی استان حدود 65 درصد رشد داشته است. این ارقام در شرایطی به دست آمده که سیستان و بلوچستان همزمان با محدودیت منابع آبی، با ضرورت ایجاد اشتغال پایدار، افزایش درآمد روستاییان و حفظ جمعیت در مناطق تولیدکننده مواجه است.

عبور از کشاورزی پرمصرف با تغییر الگوی کشت

سال‌ها وابستگی بخش مهمی از کشاورزی استان به منابع آب، در کنار خشکسالی‌های متوالی و کاهش دسترسی به منابع آبی، آسیب‌پذیری این بخش را افزایش داده است. به همین دلیل، توسعه محصولاتی که بتوانند با شرایط اقلیمی استان سازگار شوند، می‌تواند بخشی از راهبرد اصلاح الگوی کشت باشد.

علیرضا دهمرده، رئیس سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در زاهدان با اشاره به روند توسعه گیاهان دارویی در استان اظهار داشت: سطح زیرکشت این محصولات طی سه سال اخیر از چهار هزار و 108 هکتار به هفت هزار و 621 هکتار رسیده است. میزان تولید نیز در همین بازه زمانی از 24 هزار و 480 تن به 40 هزار و 390 تن افزایش یافته است.

این تغییر صرفاً افزایش یک عدد در جدول تولیدات کشاورزی نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از حرکت بخشی از کشاورزان استان به سمت محصولاتی باشد که با شرایط کم‌آبی سازگاری بیشتری دارند و در صورت ایجاد زنجیره مناسب تولید تا فرآوری و بازار، امکان ایجاد ارزش افزوده بیشتری برای بهره‌بردار فراهم می‌کنند.

رشد 85 درصدی سطح زیرکشت در سه سال

بررسی روند سه‌ساله نشان می‌دهد توسعه گیاهان دارویی در سیستان و بلوچستان شتاب گرفته است. در سال زراعی 1402-1403، چهار هزار و 108 هکتار از اراضی استان به کشت گیاهان دارویی اختصاص داشت و میزان تولید به 24 هزار و 480 تن رسید.

یک سال بعد، در سال زراعی 1403-1404، سطح زیرکشت به 6 هزار و 448 هکتار افزایش یافت و تولید نیز به 34 هزار و 841 تن رسید.روند صعودی در سال زراعی 1404-1405 نیز ادامه پیدا کرد و سطح زیرکشت به هفت هزار و 621 هکتار و میزان تولید به 40 هزار و 390 تن رسید.

به این ترتیب، طی سه سال سطح زیرکشت گیاهان دارویی 85.5 درصد و میزان تولید 65 درصد افزایش یافته است؛ رشدی که می‌تواند ظرفیت‌های جدیدی را پیش روی کشاورزی استان قرار دهد.

ظرفیت اقلیمی سیستان و بلوچستان برای گیاهان دارویی

تنوع اقلیمی گسترده سیستان و بلوچستان، از مناطق گرم و خشک شمال استان تا اقلیم‌های متنوع جنوب و نواحی کوهستانی، ظرفیت قابل توجهی برای تولید محصولات متنوع کشاورزی ایجاد کرده است.

همین تنوع اقلیمی می‌تواند در توسعه گیاهان دارویی یک مزیت محسوب شود؛ زیرا بسیاری از این گیاهان قابلیت سازگاری با شرایط اقلیمی خاص و محدودیت‌های آبی را دارند.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی سیستان و بلوچستان نیز با اشاره به همین ظرفیت تاکید کرده است که شرایط اقلیمی و ظرفیت‌های بومی استان می‌تواند زمینه تبدیل شدن سیستان و بلوچستان به یکی از قطب‌های مهم تولید گیاهان دارویی کشور را فراهم کند.

البته تحقق چنین هدفی تنها با افزایش سطح زیرکشت امکان‌پذیر نیست. توسعه واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که تولید مزرعه به یک زنجیره اقتصادی کامل متصل شود؛ از تأمین بذر و نهال مناسب و آموزش کشاورز گرفته تا فرآوری، بسته‌بندی، استانداردسازی، بازاریابی و صادرات.

گیاهان دارویی فرصتی برای اقتصاد روستایی

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های توسعه گیاهان دارویی، امکان ایجاد فرصت‌های جدید اقتصادی در مناطق روستایی است.بخش قابل توجهی از جمعیت سیستان و بلوچستان در مناطق روستایی زندگی می‌کنند و کشاورزی همچنان یکی از منابع اصلی درآمد بسیاری از خانوارهاست. بنابراین هر تغییری که بتواند درآمد کشاورزان را با مصرف کمتر منابع طبیعی افزایش دهد، مستقیماً بر اقتصاد روستا اثر خواهد گذاشت.

دهمرده بر همین اساس، توسعه گیاهان دارویی را زمینه‌ای برای ایجاد درآمد پایدار بهره‌برداران، اشتغال‌زایی و افزایش بهره‌وری دانسته است.

این ظرفیت البته تنها به مرحله تولید محدود نمی‌شود. اگر صنایع فرآوری در نزدیکی مناطق تولید مستقر شوند، فرصت‌های شغلی جدیدی در حوزه‌های مختلف از جمله پاک‌سازی، خشک‌کردن، عصاره‌گیری، بسته‌بندی، انبارداری و توزیع ایجاد خواهد شد.

از مزرعه تا بازار؛ حلقه مفقوده توسعه گیاهان دارویی

یکی از چالش‌های مهم در مسیر توسعه محصولات کشاورزی با ارزش افزوده بالا، فاصله میان تولید و بازار مصرف است. افزایش سطح زیرکشت زمانی برای کشاورز سودآور خواهد بود که محصول تولیدی بازار مطمئن داشته باشد. در غیر این صورت، افزایش تولید می‌تواند حتی به کاهش قیمت محصول و زیان تولیدکننده منجر شود.

در مورد گیاهان دارویی نیز مسئله مهم، ایجاد بازار پایدار و توسعه صنایع تبدیلی است. محصول خام معمولاً ارزش اقتصادی بسیار پایین‌تری نسبت به محصول فرآوری‌شده دارد و بخش مهمی از ارزش افزوده در مراحل پس از تولید شکل می‌گیرد.

بنابراین توسعه کشت گیاهان دارویی در سیستان و بلوچستان باید همزمان با توسعه زنجیره فرآوری دنبال شود؛ موضوعی که می‌تواند درآمد بیشتری را در داخل استان نگه دارد و مانع خروج مواد خام از منطقه شود.

فرصتی برای کاهش مصرف آب

در شرایطی که مسئله آب به یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل آینده کشاورزی استان تبدیل شده است، تغییر الگوی کشت به سمت محصولات سازگارتر با کم‌آبی اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.

گیاهان دارویی می‌توانند بخشی از این تغییر مسیر باشند؛ البته میزان نیاز آبی هر گونه متفاوت است و نمی‌توان همه گیاهان دارویی را به‌صورت یکسان کم‌آب‌بر دانست. از همین رو انتخاب گونه متناسب با اقلیم، خاک و منابع آب هر منطقه باید بر پایه مطالعات کارشناسی انجام شود.

دهمرده نیز تأکید کرده است که توسعه این محصولات می‌تواند علاوه بر صرفه‌جویی در مصرف آب، به افزایش بهره‌وری و ایجاد درآمد پایدار برای بهره‌برداران کمک کند.

این نگاه در صورت اجرای دقیق می‌تواند به معنای تغییر تدریجی الگوی اقتصادی کشاورزی باشد؛ یعنی به جای افزایش صرف سطح زیرکشت، تمرکز بر محصولاتی قرار گیرد که در کنار ارزش اقتصادی، فشار کمتری بر منابع پایه وارد می‌کنند.

سیستان و بلوچستان در مسیر تبدیل به قطب گیاهان دارویی

آمار سه سال اخیر نشان می‌دهد که ظرفیت تولید گیاهان دارویی در استان در حال رشد است، اما رسیدن به جایگاه یک قطب ملی نیازمند سیاست‌گذاری بلندمدت است.

نخستین گام، شناسایی دقیق پهنه‌های مناسب برای کشت هر گونه است. پس از آن باید زنجیره تأمین نهاده، آموزش و ترویج، تولید نهال و بذر استاندارد، بیمه محصولات و حمایت‌های مالی در کنار کشاورزان قرار گیرد.

در مرحله بعد نیز صنایع فرآوری باید متناسب با ظرفیت تولید توسعه پیدا کنند تا محصول خام به محصولی با ارزش افزوده بیشتر تبدیل شود.

بازارهای داخلی و خارجی نیز حلقه دیگری از این زنجیره هستند. توسعه بسته‌بندی استاندارد، برند‌سازی محصولات بومی و ایجاد شبکه بازاریابی می‌تواند جایگاه گیاهان دارویی تولیدشده در استان را در بازار کشور ارتقا دهد.

نسخه‌ای برای کشاورزی آینده سیستان و بلوچستان 

سیستان و بلوچستان برای توسعه کشاورزی خود با یک دوگانه جدی مواجه است؛ از یک سو ظرفیت‌های طبیعی، تنوع اقلیمی و نیروی انسانی دارد و از سوی دیگر با محدودیت آب و پیامدهای خشکسالی روبه‌روست.

راه عبور از این دوگانه، الزاماً کنار گذاشتن کشاورزی نیست؛ بلکه می‌تواند در اصلاح شیوه کشاورزی و انتخاب محصولات مناسب‌تر جست‌وجو شود.

رشد 85.5 درصدی سطح زیرکشت گیاهان دارویی در سه سال اخیر نشان می‌دهد که بخشی از این مسیر آغاز شده است. اکنون مسئله اصلی این است که این رشد چگونه به یک زنجیره اقتصادی پایدار تبدیل شود.

اگر توسعه کشت با تحقیق و آموزش، بهره‌وری آب، فرآوری، بسته‌بندی، بازارسازی و صادرات همراه شود، گیاهان دارویی می‌توانند از یک محصول جدید در سبد کشاورزی استان به یکی از پایه‌های اقتصاد کشاورزی سیستان و بلوچستان تبدیل شوند.

آنچه امروز در مزارع استان سیستان و بلوچستان در حال شکل‌گیری است، تنها افزایش سطح زیرکشت چند محصول نیست؛ می‌تواند بخشی از پاسخ کشاورزی سیستان و بلوچستان به بحران آب و نیاز به درآمدهای پایدار باشد. استانی که سال‌ها با محدودیت‌های اقلیمی دست‌وپنجه نرم کرده، اکنون می‌تواند از تنوع اقلیمی خود برای ساختن الگویی تازه از کشاورزی استفاده کند؛ الگویی که در آن آب کمتر، بهره‌وری بیشتر و ارزش افزوده بالاتر سه ضلع اصلی توسعه باشند.

انتهای پیام/