به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، جمهوری قزاقستان به سرعت در حال افزایش ارزش صادرات محصولات کشاورزی خود بوده و می‌کوشد تا به جای صادرات صرف مواد خام، فرآورده‌های تبدیلی با ارزش افزوده بالا را روانه بازارهای بین‌المللی کند.

در سال 2025 میلادی، ارزش صادرات کشاورزی این کشور به رقم قابل‌توجه 7 میلیارد دلار رسید که در این میان، محصولات فرآوری‌شده سهمی معادل 3.6 میلیارد دلار را به خود اختصاص دادند. افزون بر این، در چهار ماهه نخست سال 2026 نیز صادرات محصولات غذایی و کشاورزی قزاقستان با رشدی 36 درصدی به مرز 3 میلیارد دلار رسیده است.

با این وجود، روند مناسبات تجاری قزاقستان با ازبکستان—به عنوان یکی از اصلی‌ترین خریداران سنتی محصولات کشاورزی این کشور—روی دیگر این پویایی اقتصادی را به نمایش می‌گذارد.

ازبکستان نیز در حال به چالش کشیدن الگوهای سنتی حاکم بر این مبادلات است؛ تاشکند اگرچه همچنان غلات، روغن‌های گیاهی و دانه‌های روغنی را از قزاقستان خریداری می‌کند، اما ظرفیت‌های فرآوری و صنایع تبدیلی داخلی خود را به شکلی چشمگیر توسعه داده است. در برخی بخش‌ها، محصولات نهایی تولیدشده در ازبکستان اکنون وارد همان بازارهای خارجی شده‌اند که پیش‌تر به صورت سنتی در انحصار تولیدکنندگان قزاقستانی قرار داشت.

تغییر موازنه در بازار آرد؛ جهش تاشکند در افغانستان

این دگرگونی ساختاری به وضوح در بازار آرد قابل مشاهده است. قزاقستان برای سال‌های متمادی صادرکننده بلامنازع آرد در سطح منطقه بود و تا همین اواخر، تامین‌کننده اصلی این محصول برای بازار افغانستان به شمار می‌رفت. در این میان، ازبکستان هم گندم خام و هم آرد قزاقستان را وارد می‌کرد. اما با گسترش و مدرن‌سازی ظرفیت‌های آسیابانی و کارخانجات آردسازی در داخل ازبکستان، تاشکند رویکرد خود را تغییر داد و خرید گندم خام از قزاقستان را افزایش داد تا فرآیند تبدیل آن به آرد در داخل مرزهای خود انجام شود.

تا سال 2025 میلادی، موازنه در این بازار دستخوش تغییر شد؛ قزاقستان در این سال حدود 1.05 میلیون تن آرد به افغانستان صادر کرد، در حالی که حجم صادرات آرد ازبکستان به بازار افغانستان به رقم 1.59 میلیون تن رسید. در واقع، تقریباً تمامی صادرات آرد ازبکستان در سال 2025 جذب بازار افغانستان شده است.

البته این تحول به معنای حذف قزاقستان از این زنجیره تولید نیست؛ ازبکستان همچنان یکی از بزرگ‌ترین مشتریان گندم خام قزاقستان است. محموله‌های گندم ارسالی، خوراک کارخانجات آردسازی ازبکستان را تامین می‌کنند و سپس محصول نهایی به مقاصدی چون افغانستان صادر می‌شود.

همچنین تاشکند به واردات آرد از قزاقستان ادامه می‌دهد و این جایگزینی هنوز به صورت صددرصدی محقق نشده است. اگرچه صادرات فرآورده‌های کشاورزی فرآوری‌شده قزاقستان در سال 2025 با رشد 35 درصدی به 3.6 میلیارد دلار رسید، اما در بازار آرد، حلقه ارزش‌آفرین آسیاب گندم و صادرات محصول نهایی به صورت روزافزون به کشور همسایه منتقل شده است.

صنایع روغن‌های گیاهی؛ تثبیت جایگاه قزاقستان و تلاش‌های تاشکند

نشانه‌هایی از تغییرات مشابه در صنعت روغن و چربی‌های گیاهی نیز مشاهده می‌شود، هرچند که در این بخش جایگاه قزاقستان همچنان به مراتب مستحکم‌تر است. در فاصله سپتامبر 2025 تا مه 2026 میلادی، قزاقستان رقمی بالغ بر 553 هزار تن روغن گیاهی، کنجاله و تفاله دانه‌های روغنی به ازبکستان صادر کرد که در مقایسه با مدت مشابه فصل قبل، رشد 31 درصدی را نشان می‌دهد. در سال 2025، قزاقستان تامین‌کننده بیش از 90 درصد از کل واردات روغن گیاهی ازبکستان بوده است.

برای آستانه، این عملکرد نمونه‌ای بارز از گذار از صادرات مواد خام کشاورزی محسوب می‌شود. در همین حال، ازبکستان نیز با شتاب در حال گسترش صنایع روغن و چربی‌های گیاهی خود است. بنگاه‌های بزرگ اقتصادی ازبکستان در سال 2025 موفق به تولید 31 هزار و 200 تن مارگارین و انواع کره گیاهی شدند که نشان‌دهنده رشد 21.4 درصدی نسبت به سال قبل از آن است.

تولید روغن آفتابگردان نیز در ازبکستان روندی صعودی دارد. در بازه ژانویه تا اوت 2025، کارخانجات بزرگ ازبک 83 هزار و 500 تن روغن آفتابگردان تولید کردند، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال 2023 تنها 28 هزار تن بود. بنابراین، تولید داخلی ازبکستان به سرعت در حال افزایش است، هرچند که این کشور همچنان مقادیر قابل‌توجهی روغن آفتابگردان از قزاقستان وارد می‌کند.

ازبکستان همچنین صادرات روغن آفتابگردان را آغاز کرده است. در نیمه نخست سال 2025، ازبکستان بیش از 17 هزار و 700 تن روغن آفتابگردان به افغانستان صادر کرد و طبق داده‌های تحلیلگران بازار کشاورزی، در این بازه زمانی به بزرگ‌ترین تامین‌کننده این محصول در افغانستان تبدیل شد. با این حال، هنوز زود است که این وضعیت را با تحولات بازار آرد مقایسه کرد؛ زیرا ازبکستان همچنان خریدار عمده روغن گیاهی قزاقستان است و پیشتازی در بازار افغانستان در یک دوره شش‌ماهه، لزوماً به معنای تغییر دائمی موقعیت‌ها نیست.

توسعه صنعت دام و طیور و وابستگی به نهاده‌های دامی

بخش پنهان‌تر این مبادلات تجاری به کنجاله و تفاله آفتابگردان اختصاص دارد. در بازه سپتامبر 2025 تا مه 2026، قزاقستان 156 هزار تن از این محصولات را به ازبکستان صادر کرد که رشدی 7 درصدی را نسبت به سال قبل نشان می‌دهد. برخلاف روغن خوراکی، کنجاله و تفاله دانه‌های روغنی برای مصرف مستقیم انسانی نیستند، بلکه به عنوان نهاده‌های پروتئینی پرکاربرد در تغذیه دام و به ویژه در مرغداری‌های تجاری استفاده می‌شوند.

ازبکستان هم‌اکنون در حال توسعه این صنعت است. برنامه‌های دولتی تاشکند برای سال 2025 بر افزایش تولید گوشت مرغ به 1 میلیون تن و ارتقای تولید تخم‌مرغ به 10.5 میلیارد عدد متمرکز بود. همچنین دولت ازبکستان هدف‌گذاری کرده است که صادرات این بخش را به دو برابر افزایش داده و به رقم 180 میلیون دلار برساند.

گرچه ارتباط مستقیمی میان واردات کنجاله آفتابگردان از قزاقستان و صادرات گوشت مرغ ازبکستان وجود ندارد، اما محصول قزاقستان به یکی از نهاده‌های در دسترس صنعتی تبدیل شده است که تاشکند به دنبال افزایش ظرفیت تولید در آن است.

هم‌افزایی تجاری و چشم‌انداز آینده زنجیره ارزش

ازبکستان همچنان به عنوان یکی از واردکنندگان عمده محصولات غذایی و کشاورزی باقی مانده است. رشد جمعیت و افزایش مصرف داخلی ایجاب می‌کند که این کشور هم‌زمان با ارتقای تولید گوشت و مواد غذایی برای بازار داخلی، صنایعی با قابلیت صادراتی را نیز توسعه دهد.

از این رو، تجارت میان دو کشور همچنان برای هر دو طرف سودمند است. قزاقستان به بازاری بزرگ و رو به رشد برای فروش غلات، روغن گیاهی، کنجاله و سایر محصولات کشاورزی دسترسی دارد و ازبکستان نیز مواد خام و کالاهای واسطه‌ای مورد نیاز صنایع تبدیلی خود را تامین می‌کند. قزاقستان تلاش دارد تا عمق فرآوری داخلی را افزایش دهد، در حالی که ازبکستان می‌کوشد بخش بیشتری از زنجیره ارزش تولید را در داخل مرزهای خود متمرکز سازد.

بازار آرد نخستین جلوه آشکار از این تغییر ساختار بوده است؛ جایی که قزاقستان بازار فروش گندم خام خود را حفظ کرد، اما ازبکستان در صادرات محصول نهایی به افغانستان از آن پیشی گرفت. در بخش روغن و چربی‌های گیاهی نیز اگرچه قزاقستان موقعیت به مراتب قدرتمندتری دارد، اما ازبکستان به صورت پیوسته در حال ارتقای ظرفیت‌های فرآوری خود است؛ روندی که در سال‌های آینده شایان توجه خواهد بود.

انتهای پیام/