به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، کمتر از دو هفته پس از گردهمایی سران کشورهای منطقه در «چولپون‌آتا»، دیپلمات‌های گروه نوظهور موسوم به «سی6» (C6) از یک نشست هم‌اندیشی در واشنگتن بهره جستند تا کانون توجهات را از بیانیه‌های صرفاً وحدت‌بخش و دیپلماتیک به سازوکارهای عملیاتی همگرایی تغییر دهند؛ سازوکارهایی نظیر هماهنگی گمرکی، توسعه خطوط ریلی، دیجیتالی‌سازی تجارت، دسترسی مستقیم به بازارهای اروپایی و تقویت پیوندهای ترانزیتی در دو سوی دریای خزر.

صریح‌ترین پیام سیاسی در این نشست از سوی «ادیل بایسالوف»، سفیر قرقیزستان در آمریکا مطرح شد.

وی با صراحتی کم‌سابقه اعلام کرد که کشورهای آسیای مرکزی بیش از هر زمان دیگری به این درک مشترک رسیده‌اند که «برای یکدیگر کافی هستند» و حل‌وفصل اختلافات در درون منطقه به یک منفعت عمل‌گرایانه و راهبردی ملی تبدیل شده است.

این سخنان نمایانگر بیانی صریح از روندی بود که از زمان آغاز نشست‌های مشورتی سران منطقه در سال 2018 شتاب چشمگیری به خود گرفته است.

این رویداد در تاریخ 12 آگوست در محل اندیشکده «مرکز سیاست خزر» برگزار شد و سفرای کشورهای جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکمنستان و ازبکستان مستقر در واشنگتن را گردهم آورد؛ هرچند تاجیکستان به عنوان ششمین کشور در چارچوب نوظهور C6 در میان حاضران این نشست قرار نداشت. این گردهمایی در امتداد نشست اواخر جولای در چولپون‌آتا برگزار شد؛ جایی که سران این کشورها مباحثات خود را بر محورهای ترانزیت، امنیت انرژی، جذب سرمایه‌گذاری و هماهنگی سیاست خارجی متمرکز کرده بودند.

اگرچه عنوان «سی6» در حال حاضر بیشتر یک اصطلاح و شناسه غیررسمی است تا یک سازمان ساختاریافته حقوقی، اما پایه‌های سیاسی آن از نوامبر سال 2025 و پس از پذیرش رسمی جمهوری آذربایجان به عنوان عضو کامل در نشست‌های مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی، بسیار مستحکم‌تر شده است. این تحول راهبردی عملاً فرمتی را که روزگاری صرفاً به روابط درون پنج جمهوری آسیای مرکزی محدود بود، به آن سوی پهنه آبی دریای خزر تعمیم داد.

گذار از گفت‌وگوی منطقه‌ای به بازیگری یکپارچه استراتژیک

«خزر ابراهیم»، سفیر جمهوری آذربایجان در واشنگتن، نشست چولپون‌آتا را گواهی روشن بر این واقعیت دانست که این شش کشور روزبه‌روز بیشتر خود را به عنوان اجزای یک فضای واحد سیاسی و اقتصادی قلمداد می‌کنند.

وی در این نشست تاکید کرد: «ما سرانجام به یک کلیت منسجم تبدیل شده‌ایم و اکنون همگی در کنار یکدیگریم.»

ابراهیم با اشاره به موقعیت کشورش استدلال کرد که حضور جمهوری آذربایجان جغرافیای این گروه را بازتعریف کرده و دریای خزر را از یک خط فاصل، به یک فضای پیونددهنده میان آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی بدل ساخته است.

این دیدگاه پیش از این نیز در محافل تحلیلی مطرح بود؛ بدین معنا که پیوستن باکو می‌تواند چارچوب C6 را به جای اضافه کردن یک لایه دیپلماتیک تشریفاتی دیگر به اجلاس‌ها، به بستری عملیاتی برای تدوین مقررات مشترک ترانزیتی، تعرفه‌ای، سامانه‌های گمرکی و تبادل داده‌های دیجیتال تبدیل کند.

از سوی دیگر، «مگژان الیاسوف»، سفیر قزاقستان، تمرکز اصلی خود را بر ساخت یک «همسایگی با فعالیت اقتصادی پویا» معطوف ساخت.

وی با اشاره به توالی و تکرار نشست‌های منطقه‌ای خاطرنشان کرد که ارزش فرآیند جاری در حفظ گفت‌وگوهای فراگیر میان کشورهای آسیای مرکزی نهفته است. قزاقستان هم‌زمان با تکامل این فرمت مشورتی، همواره بر تقویت هماهنگی‌ها در برنامه‌ریزی‌های حمل‌ونقل و ترانزیت تاکید ورزیده است.

برای ازبکستان، این مباحثات به طور مشخص‌تری بر محور دسترسی به بازارهای صادراتی متمرکز بود. «فرقت صدیق‌اف»، سفیر ازبکستان تصریح کرد که همکاری نزدیک با جمهوری آذربایجان می‌تواند دسترسی وسیع‌تری به بازارهای مصرف اروپا و سایر مقاصد صادراتی برای تاشکند به ارمغان آورد.

وی همچنین خواستار شتاب‌بخشی به فرآیند دیجیتالی‌سازی در «کریدور میانی» شد. صدیق‌اف با ارائه آماری ملموس اعلام کرد که ازبکستان در سال 2017 تنها نزدیک به 300 شرکت سرمایه‌گذاری مشترک با کشورهای آسیای مرکزی داشت، اما اکنون این رقم با رشدی خیره‌کننده به حدود 1500 شرکت مشترک با همسایگان رسیده است.

کریدورهای ترانزیتی؛ هسته عملیاتی همگرایی اوراسیا

هوشمندسازی و دیجیتالی‌سازی مسیر ترانس‌خزر پیشنهادی نوظهور نیست. کشورهای عضو «برنامه ویژه سازمان ملل برای اقتصادهای آسیای مرکزی» (اسپکا) که پنج جمهوری این حوزه و جمهوری آذربایجان را شامل می‌شود، در سال 2023 نقشه راه دیجیتالی‌سازی را به تصویب رساندند؛ سندی که هدف از آن بهبود تبادل برخط اسناد و داده‌های ترابری در امتداد این مسیر ترانزیتی است.

ازبکستان علاوه بر این، تلاش گسترده‌ای را برای پیوند دادن خط‌آهن در دست احداث «چین-قرقیزستان-ازبکستان» (CKU) به کریدور میانی آغاز کرده است.

شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان، در نشست سازمان کشورهای تُرک در ماه مه خواستار ادغام این دو شریان و دیجیتالی شدن کامل داده‌های گمرکی شد و در اجلاس چولپون‌آتا نیز تأکید کرد که خط‌آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان «چشم‌انداز ژئوپلیتیکی منطقه را به شکلی بنیادین دگرگون خواهد ساخت».

«ایسن آیدوگدیف»، سفیر ترکمنستان، با تاکید بر ابعاد دریایی این پیوند تصریح کرد: «خزر نه یک محدودیت است و نه یک مانع بازدارنده.»

وی تسهیل فرآیندهای گمرکی را در صدر اولویت‌ها دانست و تاکید کرد که همکاری‌های منطقه‌ای باید به نتایج عینی و ملموس ختم شود. آیدوگدیف همچنین استدلال کرد که سیاست بی‌طرفی دائم ترکمنستان نباید با انزواطلبی اشتباه گرفته شود، بلکه این سیاست با همکاری‌های عمیق اقتصادی کاملاً همخوانی و انطباق دارد.

تمرکز ویژه بر سیستم‌های گمرکی و سامانه‌های دیجیتال بازتاب‌دهنده یکی از نقاط ضعف مزمن این کریدور است. گزارش‌های بانک جهانی تاکید دارند که اگر قرار است کریدور میانی حجم بسیار بالاتری از بار را جابه‌جا کرده و مدت زمان سفر را کاهش دهد، ارتقای هماهنگی‌ها، لجستیک و دیجیتالی‌سازی امری حیاتی است؛ چرا که احداث خطوط ریلی و پایانه‌های جدید زمان سفر را کوتاه می‌کند، اما اگر کالاها در مرزها، بنادر و نقاط تخلیه و بارگیری معطل بمانند، تمام این دستاوردها خنثی خواهد شد.

ابعاد تعامل با واشنگتن و نشست پیش‌روی آوازا

برگزاری این نشست در واشنگتن، بُعدی از سیاست خارجی آمریکا را نیز به همراه داشت. واشنگتن به طور سنتی تعاملات خود با پنج جمهوری آسیای مرکزی را در چارچوب شناخته‌شده «C5+1» پیش برده است، در حالی که جمهوری آذربایجان از کانال‌های دوجانبه و منطقه‌ای مجزایی بهره می‌برد.

اگرچه نشست مرکز سیاست خزر یک رویداد در سطح اندیشکده‌ای بود و فرمت دیپلماتیک جدیدی خلق نکرد، اما اکنون در محافل سیاست‌گذاری واشنگتن پیشنهادهایی برای گنجاندن جمهوری آذربایجان در چارچوب جامع‌تر «C6+1» در حال گردش است. اخیراً پیشنهادهایی برای برگزاری نشستی در این قالب مطرح شده و سفیر قزاقستان نیز میزبانی آستانه از نخستین نشست مشترک C6 با آمریکا را پیشنهاد داده؛ اگرچه تا این لحظه، هیچ چارچوبی رسماً به عنوان جایگزین فرمت C5+1 اعلام نشده است.

پرسش اساسی این است که آیا این شش دولت قادر خواهند بود این تکانه سیاسی را به همکاری‌های عملیاتی و پایدار تبدیل کنند؟ در هشتم اکتبر، سران این کشورها قرار است در منطقه گردشگری «آوازا» در ترکمنستان دیدار کنند؛ نشستی که دستور کار آن شامل امنیت منطقه‌ای، اتصال ترانزیتی و انرژی، مسائل آب و محیط‌زیست، و تعمیق مناسبات دوجانبه و چندجانبه خواهد بود.

مباحثات واشنگتن نشان داد که سفرای این کشورها دستور کار عملی را به وضوح دریافته‌اند: سامانه‌های گمرکی و تبادل داده باید از مرزها عبور کنند و ارتباطات در خزر روان‌تر شود. برای کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی، پاداش نهایی این طرح، دسترسی پایدار و مطمئن به بازارهای غربی خواهد بود؛ امری که دوام بلندمدت سازوکار C6 در گرو تحقق آن است.

انتهای پیام/