به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، کافی است در میان بافت تاریخی شهر قدم بزنید تا نشانه‌های گذشته را در گوشه و کنار شهر ببینید؛ خانه‌هایی با معماری سنتی، کوچه‌هایی که هنوز ردپای تاریخ را در خود حفظ کرده‌اند و بناهایی که هر کدام بخشی از هویت بیرجند را روایت می‌کنند.

در میان این مجموعه، ارگ بهارستان جایگاهی متفاوت دارد؛ بنایی که زمانی در دل باغی وسیع و باشکوه قرار داشت و یکی از جلوه‌های مهم معماری ایرانی در منطقه به شمار می‌رفت، اما امروز بخش‌هایی از آن در سکوت و فرسودگی روزگار می‌گذراند.

کوشک هشت‌ضلعی ارگ، اگرچه دیگر شکوه روزهای گذشته را ندارد، اما همچنان می‌توان در خطوط معماری، آجرکاری‌ها و ساختار باقی‌مانده آن، نشانه‌هایی از هنر و اندیشه معماران ایرانی را مشاهده کرد؛ گویی بنا با هر آجر خود بخشی از تاریخ بیرجند را روایت می‌کند.

اکنون اما خبر اختصاص 15 میلیارد تومان اعتبار برای احیای این اثر تاریخی، بار دیگر امیدها را برای نجات ارگ بهارستان زنده کرده است؛ اعتباری که اگر به عملیات اجرایی واقعی، مرمت اصولی و تعیین کاربری پایدار منجر شود، می‌تواند نقطه عطفی در سرنوشت این بنای تاریخی باشد.

ارگ بهارستان؛ قصه‌ای به قدمت چند سده

ارگ بهارستان که با نام باغ زرشکی نیز شناخته می‌شود، از بناهای تاریخی شاخص بیرجند است که ساخت آن به دوره افشاریه نسبت داده شده است. ساختمان اصلی مجموعه در قالب کوشکی هشت‌ضلعی شکل گرفته و ویژگی‌های معماری آن، به‌ویژه در بخش‌هایی از تزئینات آجری، توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان به معماری ایرانی را به خود جلب کرده است.

این بنا در 25 اسفند سال 1379 با شماره 3683 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد؛ ثبت ملی که قرار بود سرآغاز حفاظت جدی‌تر از یکی از سرمایه‌های تاریخی بیرجند باشد. اما ثبت یک بنا در فهرست آثار ملی، به‌تنهایی نمی‌تواند ضامن بقای آن باشد. ارگ بهارستان در سال‌های پس از ثبت نیز با مشکلات مختلفی از جمله فرسودگی، تغییرات کاربری، تخریب بخش‌هایی از مجموعه و بلاتکلیفی در زمینه بهره‌برداری مواجه شد.

آنچه امروز از این مجموعه برجای مانده، تنها بخشی از شکوه گذشته آن است؛ بخش‌هایی که برای حفظشان بیش از هر چیز به مرمت تخصصی، اعتبار پایدار و برنامه روشن نیاز دارند.

از باغی باشکوه تا کوشکی در انتظار مرمت

روایت ارگ بهارستان فقط روایت یک ساختمان تاریخی نیست؛ این بنا بخشی از یک مجموعه بزرگ‌تر بوده که در گذشته باغ، کوشک، برج و حصار دفاعی و حیاط اندرونی را دربر می‌گرفته است. باغ زرشکی در دوره‌ای از تاریخ از باغ‌های مهم و گسترده منطقه محسوب می‌شد و ارگ موجود در آن، تنها بخشی از این مجموعه تاریخی بود.

گذر زمان اما چهره باغ و مجموعه را تغییر داد. بخش‌های مختلف از میان رفتند و آنچه باقی ماند، کوشکی بود که خود نیز به تدریج با آسیب‌های جدی مواجه شد. در واقع، امروز برای درک عظمت واقعی ارگ بهارستان باید بیش از آنکه به وضعیت کنونی آن نگاه کرد، به اسناد، روایت‌های تاریخی و تصاویری رجوع کرد که ابعاد گذشته این مجموعه را نشان می‌دهند.

همین فاصله میان «آنچه بوده» و «آنچه امروز باقی مانده» شاید مهم‌ترین دلیل برای ضرورت احیای ارگ بهارستان باشد؛ چراکه اگر مرمت و حفاظت به موقع انجام نشود، بخشی از این فاصله برای همیشه جبران‌ناپذیر خواهد شد.

ردپای لطفعلی‌خان زند در روایت‌های تاریخی ارگ

ارگ بهارستان تنها به دلیل معماری و قدمت خود اهمیت ندارد. برخی روایت‌های تاریخی، این مجموعه را با یکی از مقاطع مهم تاریخ ایران و ماجرای لطفعلی‌خان زند نیز مرتبط دانسته‌اند.

بر اساس این روایت‌ها، لطفعلی‌خان زند و همراهانش در مقطعی در این مجموعه پناه گرفته‌اند؛ روایتی که اگرچه نیازمند بررسی دقیق منابع تاریخی است، اما به هر حال جایگاه ارگ بهارستان را در حافظه تاریخی منطقه پررنگ‌تر می‌کند.

چنین بناهایی در واقع فقط از آجر و خشت ساخته نشده‌اند؛ هر دیوار، حیاط و برج آنها بخشی از حافظه تاریخی جامعه را در خود نگه داشته است. از همین منظر، تخریب یک بنای تاریخی تنها از دست رفتن یک ساختمان نیست، بلکه حذف بخشی از روایت شهری است؛ روایتی که نسل‌های آینده دیگر امکان مشاهده و لمس مستقیم آن را نخواهند داشت.

مدرسه نسوان؛ وقتی ارگ از حکومت به آموزش رسید

یکی از جذاب‌ترین فصل‌های تاریخ ارگ بهارستان، تغییر کاربری آن در دوره معاصر است. این مجموعه پس از تأسیس مدرسه شوکتیه، در مقطعی بخشی از خود را به آموزش دختران اختصاص داد و با عنوان «مدرسه نسوان» شناخته شد.

این اتفاق نشان می‌دهد که ارگ بهارستان در طول حیات خود تنها یک مجموعه حکومتی یا باغ تاریخی نبوده، بلکه در دوره‌های مختلف با نیازهای اجتماعی زمان خود نیز پیوند خورده است.

تغییر کاربری بنا از یک مجموعه تاریخی به فضای آموزشی، تصویری از تحولات اجتماعی بیرجند در دوره معاصر ارائه می‌دهد؛ دورانی که آموزش نوین به تدریج جای خود را در جامعه باز می‌کرد و تأسیس مدارس دخترانه یکی از نشانه‌های مهم این تحول بود.

از این منظر، ارگ بهارستان را می‌توان همچون یک سند زنده از چند دوره تاریخی دانست؛ سندی که در آن تاریخ سیاسی، معماری، آموزش و تحولات اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

میراثی ملی، اما پشت درهای بسته

با وجود همه این ظرفیت‌ها، وضعیت امروز ارگ بهارستان برای بسیاری از شهروندان و فعالان میراث فرهنگی رضایت‌بخش نیست. سال‌هاست انتقادهایی درباره فرسودگی بنا، بسته بودن مجموعه و نبود یک کاربری مشخص و فعال برای آن مطرح می‌شود.

برای گردشگری که وارد بیرجند می‌شود، وجود یک بنای تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی می‌تواند یک ظرفیت مهم گردشگری باشد؛ اما زمانی که بنا امکان بازدید عمومی نداشته باشد و برنامه مشخصی برای معرفی و بهره‌برداری فرهنگی از آن وجود نداشته باشد، بخش مهمی از این ظرفیت بلااستفاده می‌ماند.

این در حالی است که بیرجند برای توسعه گردشگری تاریخی خود نیازمند مجموعه‌ای از بناها و فضاهای قابل بازدید است؛ بناهایی که بتوانند گردشگر را از یک نقطه به نقطه دیگر هدایت کنند و با ایجاد یک زنجیره گردشگری، مدت حضور مسافران در شهر را افزایش دهند. ارگ بهارستان می‌تواند یکی از حلقه‌های مهم این زنجیره باشد.

مالکیت و سال‌ها بلاتکلیفی

یکی از موضوعات مهم درباره سرنوشت ارگ بهارستان، وضعیت مالکیت و مدیریت آن در سال‌های گذشته بوده است. بر اساس اظهارات علیرضا نصرآبادی، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بیرجند، این مجموعه تا چند سال پیش در اختیار بنیاد مستضعفان قرار داشت و پس از آن توسط شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی خریداری شد.

این تغییر مالکیت در حالی رخ داد که مسئله اصلی همچنان پابرجا بود؛ اینکه چگونه باید این بنای تاریخی را از وضعیت فرسودگی خارج کرد و به مجموعه‌ای فعال و قابل استفاده برای مردم تبدیل کرد.

در چنین شرایطی، تهیه طرح مرمت و بهسازی و مشخص شدن مسیر اجرایی پروژه اهمیت زیادی پیدا می‌کند، زیرا مرمت بناهای تاریخی با ساختمان‌های معمولی تفاوت دارد و هرگونه اقدام عمرانی در آنها باید با مطالعات تخصصی و رعایت اصول حفاظت از میراث فرهنگی انجام شود.

طرح مرمت روی میز؛ وعده‌ای برای بازگشت زندگی

مسئولان میراث فرهنگی بیرجند پیش از این از آماده شدن طرح بهسازی و مرمت ارگ بهارستان خبر داده بودند.  بر اساس این برنامه، فرآیند انتخاب مشاور و برگزاری مناقصه برای اجرای فاز نخست مرمت در دستور کار قرار گرفته است؛ موضوعی که می‌تواند مقدمه ورود پروژه به مرحله عملیاتی باشد. اما تجربه بسیاری از بناهای تاریخی نشان داده است که مرمت تنها زمانی می‌تواند موفق باشد که پس از پایان عملیات، تکلیف کاربری و منابع نگهداری بنا نیز مشخص شده باشد.

یک بنای تاریخی اگر پس از مرمت دوباره بدون استفاده رها شود، در معرض بازگشت تدریجی فرسودگی قرار می‌گیرد. به همین دلیل، یکی از مهم‌ترین نکات درباره ارگ بهارستان، همزمانی مرمت با برنامه‌ریزی برای بهره‌برداری از آن است.

موزه آب؛ ایده‌ای برای پیوند تاریخ و هویت منطقه

یکی از کاربری‌های پیشنهادی برای ارگ بهارستان پس از مرمت، ایجاد موزه آب خراسان جنوبی است. این پیشنهاد می‌تواند از چند جهت قابل توجه باشد. خراسان جنوبی از مناطقی است که مسئله آب همواره در شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، کشاورزی، معماری و سبک زندگی مردم آن نقش داشته است. قنات‌ها، آب‌انبارها، سازه‌های سنتی تأمین آب و شیوه‌های مدیریت منابع آبی، بخشی از میراث فرهنگی این منطقه را تشکیل می‌دهند.

بنابراین ایجاد موزه‌ای با محوریت آب در یک بنای تاریخی می‌تواند علاوه بر احیای کالبدی ارگ، زمینه روایت بخشی از تاریخ اجتماعی و زیست‌محیطی خراسان جنوبی را نیز فراهم کند. اگر این ایده با طراحی حرفه‌ای، روایت مناسب، استفاده از فناوری‌های نوین و برنامه گردشگری منسجم همراه شود، ارگ بهارستان می‌تواند از یک بنای صرفاً تاریخی به یک مقصد فرهنگی فعال تبدیل شود.

15 میلیارد تومان؛ آغاز یک مسیر یا پایان یک وعده؟

تازه‌ترین خبر درباره ارگ بهارستان به اختصاص 15 میلیارد تومان اعتبار برای احیای این مجموعه بازمی‌گردد. این اعتبار با پیگیری دکتر سید حسن هاشمی، نماینده مردم بیرجند، درمیان و خوسف در مجلس شورای اسلامی تأمین شده است. هاشمی با تأکید بر اهمیت حفظ میراث تاریخی و فرهنگی بیرجند، پیگیری موضوع تأمین اعتبار برای احیای ارگ را دنبال کرده و در این مسیر از همراهی دکتر سارانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی، قدردانی کرده است. اختصاص این اعتبار را می‌توان یکی از مهم‌ترین اتفاقات اخیر در مسیر احیای ارگ بهارستان دانست؛ اما واقعیت این است که اهمیت اصلی این خبر زمانی مشخص خواهد شد که اعتبار اختصاص‌یافته به عملیات اجرایی منجر شود.

مردم بیرجند طی سال‌های گذشته وعده‌های مختلفی درباره احیای بناهای تاریخی شهر شنیده‌اند و طبیعی است که امروز بیش از هر چیز منتظر دیدن نتیجه عملی این وعده‌ها باشند. برای ارگ بهارستان، «احیا» تنها به معنای مرمت چند دیوار و سقف نیست؛ احیا زمانی معنا پیدا می‌کند که بنا مرمت شود، ایمن‌سازی صورت گیرد، کاربری مشخص پیدا کند، درهای آن به روی مردم باز شود و مجموعه بتواند به چرخه فرهنگی و اقتصادی شهر بازگردد.

ارگ بهارستان می‌تواند موتور گردشگری تاریخی بیرجند باشد

بیرجند از ظرفیت قابل توجهی در حوزه گردشگری تاریخی برخوردار است؛ از بافت تاریخی و خانه‌های قدیمی گرفته تا باغ‌ها، مدارس تاریخی و بناهای حکومتی. در چنین منظومه‌ای، ارگ بهارستان می‌تواند یکی از نقاط شاخص گردشگری شهر باشد.

تصور کنید گردشگری وارد بافت تاریخی بیرجند شود، از مجموعه‌های تاریخی شهر بازدید کند و در ادامه به ارگ بهارستان برسد؛ جایی که علاوه بر معماری تاریخی، داستان‌های مربوط به دوره‌های مختلف، مدرسه نسوان، تحولات اجتماعی و موضوع آب در خراسان جنوبی نیز برای او روایت شود.

چنین تجربه‌ای می‌تواند بسیار متفاوت از بازدید صرف از یک بنای تاریخی باشد. در کشورهای مختلف، بسیاری از بناهای تاریخی با تبدیل شدن به موزه، مجموعه فرهنگی، فضای اقامتی یا گردشگری، نه‌تنها از خطر نابودی نجات یافته‌اند، بلکه به منابع درآمدی برای شهر و منطقه تبدیل شده‌اند.

ارگ بهارستان نیز می‌تواند چنین مسیری را تجربه کند؛ مشروط بر آنکه احیا از ابتدا با نگاه اقتصادی، فرهنگی، گردشگری و حفاظتی توأمان دنبال شود.

احیای ارگ؛ مطالبه‌ای فراتر از یک پروژه عمرانی

اهمیت ارگ بهارستان فقط در معماری آن خلاصه نمی‌شود. این بنا بخشی از حافظه جمعی مردم بیرجند است. نسل‌هایی از مردم این شهر با این بنا و روایت‌های مربوط به آن زندگی کرده‌اند. مدرسه، باغ، ارگ، خاطرات تاریخی و تحولات اجتماعی، همه در یک نقطه به هم رسیده‌اند. از این رو، احیای ارگ را نمی‌توان صرفاً یک پروژه عمرانی دانست.

این پروژه در واقع بخشی از فرآیند بازگرداندن هویت تاریخی به مرکز شهر است؛ فرآیندی که اگر درست اجرا شود، می‌تواند به احیای بافت پیرامونی، رونق کسب‌وکارهای محلی و افزایش حضور گردشگران نیز کمک کند. در مقابل، ادامه بلاتکلیفی می‌تواند به معنای از دست رفتن تدریجی بخش‌های باقی‌مانده بنا باشد؛ خسارتی که با هیچ اعتباری به آسانی جبران نمی‌شود.

فاصله میان وعده و اجرا

اکنون نگاه‌ها به ارگ بهارستان و دستگاه‌های متولی آن دوخته شده است. اختصاص 15 میلیارد تومان، تهیه طرح مرمت و آغاز فرآیند انتخاب مشاور، نشانه‌هایی امیدوارکننده برای آینده این بناست، اما مرحله دشوارتر از همین‌جا آغاز می‌شود.

باید دید فرآیند انتخاب مشاور و پیمانکار با چه سرعتی انجام خواهد شد، عملیات مرمت چه زمانی آغاز می‌شود، اعتبار اختصاص‌یافته چگونه هزینه خواهد شد و مهم‌تر از همه، برنامه نهایی بهره‌برداری از مجموعه چه خواهد بود.

حفاظت از بناهای تاریخی نیازمند استمرار است و نمی‌توان انتظار داشت یک پروژه چندماهه تمام مشکلات چند دهه فرسودگی را برطرف کند. ارگ بهارستان به برنامه‌ای چندمرحله‌ای نیاز دارد؛ از مرمت اضطراری و تثبیت بخش‌های در معرض خطر گرفته تا بازسازی اصولی، ساماندهی محوطه، تعیین کاربری، تجهیز و در نهایت بازگشایی مجموعه.

حافظه‌ای که هنوز فرصت نجات دارد

ارگ بهارستان امروز در نقطه‌ای حساس از تاریخ خود ایستاده است؛ یک سو گذشته‌ای چندصدساله، معماری ارزشمند و روایت‌های تاریخی قرار دارد و سوی دیگر، فرسودگی، تخریب و سال‌ها انتظار. اما هنوز برای نجات این بنا دیر نشده است.

اختصاص اعتبار جدید می‌تواند فرصتی باشد تا ارگ از وضعیت بلاتکلیفی خارج شود و بار دیگر به یکی از نقاط زنده بافت تاریخی بیرجند تبدیل شود. اگر عملیات مرمت با جدیت آغاز شود و در کنار آن کاربری مشخص و درآمدزایی پایدار برای بنا تعریف شود، ارگ بهارستان می‌تواند نه‌تنها حفظ شود، بلکه دوباره به زندگی شهری بازگردد.

آن روز، دیگر کوشک هشت‌ضلعی باغ زرشکی تنها یک بنای فرسوده پشت درهای بسته نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به موزه‌ای برای روایت تاریخ آب، معماری و زندگی مردم خراسان جنوبی، مقصدی برای گردشگران و فضایی برای پیوند نسل امروز با گذشته این سرزمین تبدیل شود.

اکنون 15 میلیارد تومان اعتبار در اختیار این میراث تاریخی قرار گرفته است؛ آنچه مردم بیرجند انتظار دارند، این است که این اعتبار از روی کاغذ به روی زمین بیاید، عملیات مرمت آغاز شود و ارگ بهارستان پس از سال‌ها انتظار، دوباره نفس بکشد.

انتهای پیام/