به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، چندین روز از امضای توافقنامه دفاعی ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی سپری شده، اما هنوز هم واکنش‌ها به این توافق ادامه دارد.

دوغو پرینچک رهبر حزب کمونیستی وطن، دیروز در آنکارا و در یک سخنرانی، به تندی از «پیمان دفاعی مکه» انتقاد کرد. نکته مهم در بیان نظرات پرینچک، این است که او در چند سال گذشته، در ائتلاف جمهور جای گرفته و نه تنها از مخالفین اردوغان نیست، بلکه در انتخابات و در اتخاذ مواضع سیاسی ملی، از حامیان اوست.

با این حال، پرینچک نیز در صف نخست منتقدین پیمان مکه است.

بخش‌هایی از دیدگاه‌های او درباره این توافق را با هم مرور می‌کنیم:

بدون تصویب پارلمان، اعتبار ندارد

همچنان که می‌دانید، عنوان انگلیسی متنی که روسای جمهور ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان در 7 آگوست 2026 در کاخ صفا در مکه امضا کردند، «دفاع مشترک مکه» است. نام و تعریف متن امضا شده در حقوق بین‌الملل مهم است.

تفاوت بین توافقنامه و معاهده برای اعتبار قانونی متن امضا شده بسیار مهم است. طبق ماده 90 قانون اساسی ترکیه، معاهدات بین‌المللی باید توسط پارلمان تصویب شوند. عناوین ترکی و انگلیسی متن امضا شده، با عنوان توافقنامه دفاع مشترک مکه، به عنوان توافقنامه تعریف می‌شوند. با این حال، وقتی به محتوای متن نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که این یک توافق نیست، بلکه یک معاهده است.

مفهوم توافق

پرینچک در ادامه به اهمیت بلاغی مفاهیم اشاره کرده و گفته: معادل مفهوم توافق در ترکی عثمانی «ائتلاف نامه» بود. به عنوان مثال، متنی که در 20 اکتبر 1921 با دولت فرانسه امضا شد، به عنوان یک ائتلاف نامه شناخته می‌شود. وقتی که به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی و آلمانی نگاه می‌کنیم، در می‌یابیم که محتوای توافقنامه دفاعی مکه، واقعاً در حد یک توافقنامه ساده نیست و معادل همان سندی است که در ادبیات سیاسی عثمانی، همواره آن را «معاهده» (Muahede) و در انگلیسی آن را (Treaty) نامیده‌ایم.

سطح این اسناد، در حد معاهده لوزان است و بنابراین نیاز قطعی به تصویب پارلمان دارد. یک توافق، قراردادها، مصالحه‌ها و تفاهمات بین افراد، نهادها و دولت‌ها را تعریف می‌کند.

از سوی دیگر، یک معاهده، توافقی رسمی و الزام‌آور است که بین دولت‌ها منعقد می‌شود. توافق‌نامه دفاع مشترک مکه رسماً یک توافق‌نامه نامیده می‌شود، اما به‌ویژه وقتی به این بند نگاه می‌کنیم که «حمله به یکی از کشورهای امضاکننده، حمله به همه تلقی می‌شود»، این متن محتوای یک معاهده را دارد، نه یک توافق‌نامه.

تردیدی در نام توافق‌نامه دفاع مشترک مکه وجود دارد. به نظر می‌رسد که هنگام نامگذاری آن، عدم اطمینان، تردید و اضطراب در مورد قدرت و ماهیت الزام‌آور توافق‌نامه وجود داشته است.

قانون اساسی و ماهیت الزام معاهدات

ماده 90 قانون اساسی جمهوری ترکیه تصریح می‌کند که «معاهداتی که با کشورهای خارجی و سازمان‌های بین‌المللی از طرف جمهوری ترکیه منعقد می‌شوند» با تصویب پارلمان، اعتبار قانونی پیدا می‌کنند.

قانون اساسی در اینجا از مفهوم معاهده استفاده می‌کند. به معنای واقعی کلمه، توافق‌نامه‌ها برای معتبر شدن نیازی به تصویب نمایندگان ندارند. با این حال، از بندهای دوم و سوم ماده 90 قانون اساسی مشخص است که مفهوم «معاهده»، هم معاهدات و هم توافق‌نامه‌ها را در بر می‌گیرد. زیرا «معاهداتی که روابط اقتصادی، تجاری یا فنی را تنظیم می‌کنند و مدت آنها از یک سال تجاوز نمی‌کند»، «توافق‌نامه‌های اجرایی مبتنی بر یک معاهده بین‌المللی» و «توافق‌نامه‌های اقتصادی، تجاری، فنی یا اداری منعقد شده بر اساس اختیارات اعطا شده توسط قانون»، اگرچه به عنوان «معاهده» شناخته می‌شوند، در واقع محتوایی دارند که می‌توان آن را «توافق‌نامه» توصیف کرد.

ماده 90 قانون اساسی ترکیه تمام معاهدات و توافق‌نامه‌های بین‌المللی با محتوای معاهده را با همین مفهوم واحد تنظیم می‌کند.

اینجاست که کارشناسان حقوق می‌پرسند: آیا توافق‌نامه دفاع مشترک مکه یک توافق‌نامه است یا یک معاهده؟ وقتی به محتوای آن نگاه می‌کنیم، توافق‌نامه دفاع مشترک مکه یک معاهده است. این یافته غیرقابل انکار است. در واقع، کنوانسیون وین در مورد حقوق معاهدات، که در 22 و 23 مه 1969 تصویب و برای امضا افتتاح شد و در 27 ژانویه 1980 لازم‌الاجرا شد، همچنین بیان می‌کند که استفاده از اصطلاحات معاهده و توافق‌نامه مهم نیست؛ محتوا تعیین‌کننده است.

اشاره به توافق‌نامه دفاع مشترک مکه با اصطلاحات توافق‌نامه در ترکی و توافق‌نامه در انگلیسی با محتوای قانونی متن مطابقت ندارد.

به قراردادی با محتوای یک معاهده، نام توافق‌نامه داده شده است. شاید این نامگذاری برای دور زدن تصویب پارلمان ترکیه در نظر گرفته شده باشد. بنابراین صراحتاً باید گفت: توافقنامه دفاع مشترک مکه توسط پارلمان ترکیه تصویب نشده و فاقد اعتبار قانونی است.

«توافق مکه» در امتداد «توسعه ناتو»

پرینچک در ادامه انتقادات خود، به پیمان نظامی ناتو اشاره کرده و گفته است: در توازن قدرت جهانی امروز، ناتو توانایی گسترش به سمت شرق را از دست داده است. حالا شاهد این هستیم که آمریکا، وظیفه گسترش به سمت شرق، به ویژه به سمت خاورمیانه و آسیا، را به شرکای توافق‌نامه مکه واگذار می‌کند. حتی اداره ارتباطات ریاست جمهوری ترکیه، در بیانیه‌ای رسمی که در 9 آگوست 2026 منتشر شد، اذعان کرد که «توافق‌نامه مکه، ناتو را تکمیل می‌کند». به عبارتی روشن، توافق‌نامه مکه مکمل تجاوز آمریکا و ناتو در غرب آسیا است. 

مبارزه با اسرائیل

آن چه من به عنوان رهبر حزب وطن می‌بینم، این است که «توافق مکه» یک توافق ضداسرائیلی نیست و اتفاقاً از آنجایی که ایران، فلسطین، یمن و لبنان را در خود جای نداده، به دنبال القای این معنی است: «توافق مکه شامل کشورهایی که علیه اسرائیل می‌جنگند نمی‌شود!» بنابراین، توافق مکه به وضوح یک توافق ضد اسرائیلی نیست و علاوه بر مقامات تل آویو، افکار عمومی از توافق مکه ابراز رضایت می‌کنند.

توافق مکه به امنیت ترکیه خدمت نمی‌کند

توافق مکه از نظر امنیت ترکیه هیچ ارزشی ندارد و در عین این حال، خطرات جدی را به همراه دارد. این توافق در مواجهه با تهدیدات سه‌گانه آمریکا، اسرائیل و یونان که ترکیه را در مدیترانه شرقی/قبرس هدف قرار می‌دهند، هیچ ارزش عملی ندارد. توافق مکه همچنین هیچ ارزشی در بازدارندگی تهدیدات هسته‌ای علیه ترکیه ندارد. قدرت هسته‌ای پاکستان در منطقه مدیترانه شرقی اهمیت واقعی ندارد.

خاطره ترکیه از توافق محرمانه عبدالله گل با پاول

باید پرسید: چرا محتوای توافق مکه فاش نمی‌شود؟ در آوریل 2003 میلادی و در استانبول، عبدالله گل، وزیر امور خارجه دولت حزب عدالت و توسعه، یک «توافق محرمانه» با همتای آمریکایی خود یعنی کالین پاول، امضا کرد.

محتوای این توافق توسط دولت فاش نشد. ما محتوای آن را در کنفرانس‌های مطبوعاتی آن زمان فاش کردیم. این توافق محرمانه شامل تسلیم شدن در برابر طرح آمریکا برای تاسیس کردستان در شمال عراق بود.

حالا این خاطره برای ما تداعی شده و محتوای توافق مکه نیز فاش نمی‌شود. تا زمانی که فاش نشود، یک توافق سرویس مخفی است. شرایط توافق همچنین از پارلمان ترکیه که مسئول تصویب توافق است، پنهان نگه داشته می‌شود.

تنها بندی که فاش شده این است که حمله به هر یک از طرفین توافق، حمله به همه طرفین تلقی خواهد شد. توافق مکه هیچ‌کس را جز دولت حزب عدالت و توسعه متعهد نمی‌کند.

این توافق محرمانه خطرات جدی برای ترکیه دارد. طرح‌های ناتو برای استفاده از سربازان ترکیه به عنوان قاتلان فداکار می‌تواند تحت توافق مکه مطرح شود. آمریکا، اسرائیل و عربستان سعودی می‌خواهند سربازان ترکیه را در جنگ علیه یمن و ایران به کام آتش بکشند.

این دروغ‌ها که توافق مکه علیه اسرائیل است و به امنیت ترکیه خدمت می‌کند، تحت پوشش تقدس مکه پنهان شده است. به عنوان حزب وطن، ما توافق مکه را که هیچ اعتبار قانونی ندارد، به رسمیت نمی‌شناسیم و از تمام ملت خود می‌خواهیم که موضع قاطعی علیه این توافق اتخاذ کنند.
انتهای پیام/