به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، کشورهای منطقه آسیای مرکزی به منظور مدیریت بهینه‌تر منابع آبی، برای تهیه و تدوین یک طرح جامع جهت پایش و نظارت خودکار بر آب‌های رودخانه «سیردریا» (سیحون)، که یکی از اصلی‌ترین و حیاتی‌ترین رودخانه‌های فرامرزی این منطقه به شمار می‌رود، به توافقات مهمی دست یافتند.

هدف اصلی و بنیادین از طراحی و راه‌اندازی این سیستم پیشرفته، ارائه داده‌ها و اطلاعات بسیار دقیق‌تر و شفاف‌تر به کشورهای حاشیه این رودخانه در خصوص حجم آب و نحوه توزیع آن در سراسر این حوضه آبریز پهناور است؛ منطقه‌ای که در آن، حیات کشاورزی آبی و شکوفایی اقتصاد چندین کشور به طور مستقیم و تنگاتنگ به جریان و دبی آب این رودخانه استراتژیک وابسته است.

هزینه ضعف در هماهنگی و فقدان مدیریت مشترک منابع آبی در سراسر آسیای مرکزی هم‌اکنون با ارقام میلیاردی سنجیده می‌شود؛ به طوری که بر اساس برآوردها و گزارش‌های رسمی نهادهای بین‌المللی از جمله بانک جهانی، خسارات اقتصادی سالانه وارد شده به این منطقه ناشی از این معضل، بیش از 4.5 میلیارد دلار تخمین زده شده است.

این توافق مهم و راهبردی در تاریخ هفتم ماه اوت و در جریان نشستی در شهر «ترکستان» واقع در جمهوری قزاقستان به دست آمد. بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، انتظار می‌رود که یک کارگروه تخصصی و ویژه برای تهیه، تدوین و پیشبرد این طرح تا اواخر ماه سپتامبر سال جاری میلادی تشکیل و آغاز به کار کند. این تصمیم سرنوشت‌ساز در جریان نشست «کمیسیون بین‌دولتی هماهنگی آب» اتخاذ شد؛ کمیسیونی که به عنوان یک مکانیسم و سازوکار منطقه‌ای معتبر برای ایجاد هماهنگی در زمینه استفاده از منابع آبی مشترک میان کشورهای این حوزه شناخته می‌شود و نقش بسزایی در دیپلماسی آب ایفا می‌کند.

سیردریا؛ شریان حیاتی و گره‌گاه منافع منطقه‌ای

رودخانه پرآب سیردریا در منطقه حاصلخیز «دره فرغانه» و از تلاقی و به هم پیوستن دو رودخانه مهم «نارین» و «قره‌دریا» سرچشمه می‌گیرد و شکل می‌یابد. این رودخانه حیاتی پس از عبور از قلمرو کشورهای ازبکستان، تاجیکستان و قزاقستان، در نهایت به بخش شمالی دریاچه آرال سرازیر می‌شود.

با توجه به اینکه رودخانه نارین از ارتفاعات جمهوری قرقیزستان سرچشمه می‌گیرد، مدیریت یکپارچه این حوضه آبریز عملاً مستلزم مشارکت و همکاری نزدیک چهار کشور مستقل منطقه است. رودخانه سیردریا علاوه بر اینکه آب مورد نیاز برای زمین‌ها و مناطق عمده کشاورزی را تامین می‌کند، از طریق زنجیره‌ای متصل از مخازن سدها و نیروگاه‌های برق‌آبی، مسئله توزیع جریان آب رودخانه را با مقوله حیاتی تولید انرژی الکتریکی نیز گره زده است.

با این وجود، منافع و خواسته‌های این کشورها همواره و در همه ادوار با یکدیگر همسو و منطبق نبوده است. در بخش‌های بالادست این حوضه آبریز، آب عمدتاً برای تولید نیروی برق‌آبی در فصول سرد سال مورد استفاده قرار می‌گیرد، در حالی که در مناطق پایین‌دست، نقطه اوج تقاضا برای آب در طول فصل تابستان و برای مصارف آبیاری کشاورزی است.

از همین رو، نظارت دقیق، پایش مستمر و تبادل به موقع داده‌ها و اطلاعات، به این کشورها کمک شایانی می‌کند تا بتوانند برداشت آب و عملیات مدیریت مخازن سدها را در طول ماه‌هایی که با بالاترین میزان تقاضا روبرو هستند، به شکلی بهینه و کارآمد برنامه‌ریزی و مدیریت نمایند.

پیشگامی قزاقستان و ازبکستان در هوشمندسازی مدیریت آب

در این میان، جمهوری‌های قزاقستان و ازبکستان از هم‌اکنون در حال توسعه و آماده‌سازی بخشی از این سیستم پیشرفته برای آینده هستند. این دو کشور همسایه در حال خودکارسازی و هوشمندسازی ده ایستگاه پایش و نظارت هیدرولوژیکی در امتداد رودخانه سیردریا می‌باشند که پنج ایستگاه در هر یک از دو سوی نوار مرزی مستقر خواهد شد.

انتظار می‌رود که سنسورها و حسگرهای نصب‌شده در این ایستگاه‌ها، میزان جریان و دبی آب را به دقت ثبت کرده و داده‌های به دست آمده را به صورت آنلاین و در لحظه مخابره کنند. در جریان نشست شهر ترکستان، دو طرف موافقت کردند که تلاش‌ها و رایزنی‌های خود را برای تامین منابع مالی بلاعوض تسریع بخشیده و موضوع گسترش و بسط این سیستم نظارتی به سایر بخش‌های این حوضه آبریز را با جدیت مورد بررسی قرار دهند.

جمهوری قزاقستان پیش از این نیز تجربیات ارزشمندی در زمینه پایش و نظارت خودکار کسب کرده است. در بخش‌هایی از شبکه آبیاری این کشور، سنسورهای پیشرفته به صورت کنترل از راه دور، داده‌ها و اطلاعات مربوط به سطح و فشار آب را مخابره می‌کنند.

علاوه بر این، در طول یک دهه گذشته، بیش از 800 کیلومتر از کانال‌های بتنی و پوشش‌دار در چهار منطقه از این کشور بازسازی و احیا شده است و همزمان، ارتقا و نوسازی سیستم‌های آبیاری، پهنه‌ای بالغ بر 100 هزار هکتار از اراضی و زمین‌های کشاورزی قزاقستان را تحت پوشش خود قرار داده است.

از سوی دیگر، جمهوری ازبکستان نیز به شدت در تلاش است تا میزان هدررفت و تلفات آب در بخش آبیاری خود را کاهش دهد. بخش کشاورزی به تنهایی حدود 90 درصد از کل میزان مصرف آب در این کشور را به خود اختصاص می‌دهد.

در همین راستا، یکی از پروژه‌های در دست اجرا، شامل بازسازی و مرمت 259 کیلومتر از کانال‌های اصلی و آبرسان و همچنین نصب سیستم‌های پایش خودکار جریان آب است. بر اساس ارزیابی‌ها و تخمین‌های بانک جهانی، انتظار می‌رود اجرای این تدابیر به صرفه‌جویی سالانه حدود 540 میلیون متر مکعب آب در این کشور منجر شود.

تزریق منابع مالی بین‌المللی برای مقابله با بحران اقلیمی

وضعیت در فصل جاری در بخش قزاقستانی رودخانه سیردریا تا به این لحظه مطلوب و مساعد ارزیابی شده است. از تاریخ اول ماه آوریل تاکنون، حجم عظیمی بالغ بر سه میلیارد متر مکعب آب به مخزن سد «شاردرا» واقع در مناطق جنوبی قزاقستان سرازیر شده است. این حجم از آب ورودی، نه تنها از ارقام ثبت‌شده در سال گذشته، بلکه از میانگین آمارهای بلندمدت نیز به مراتب بالاتر و بیشتر است.

منطقه آسیای مرکزی در ماه جولای گذشته موفق به دریافت منابع مالی جدید و مضاعفی برای پیشبرد پروژه‌های آبی خود شد. در این راستا، بانک جهانی یک کمک مالی بلاعوض 20 میلیون دلاری را به منظور بهبود و ارتقای مدیریت منابع آبی مشترک در آسیای مرکزی اختصاص داد. این بودجه کلان شامل سرمایه‌گذاری در بخش پایش دیجیتال و تبادل سیستماتیک داده‌ها در دو حوضه آبریز اصلی منطقه، یعنی «سیردریا» و «آمودریا» (جیحون) می‌شود.

پیش‌بینی می شود که رقمی در حدود 40 میلیون نفر از ساکنان این منطقه پهناور، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم از مزایا و منافع اجرای این پروژه بهره‌مند شوند.

بنا بر گزارش‌های هشداردهنده بانک جهانی، مساحت و گستره یخچال‌های طبیعی در آسیای مرکزی در طول 60 سال گذشته حدود 30 درصد کاهش یافته و ذوب شده است. در چنین شرایط بحرانی، تبادل محدود و ناکافی داده‌ها و اطلاعات میان کشورهای همسایه و همچنین فرسودگی و کهنگی زیرساخت‌های آبی، مدیریت بحران آب را بیش از پیش پیچیده و دشوار می‌سازد.

پیش از این نیز رسانه‌ها و منابع خبری منطقه‌ای گزارش داده بودند که کشورهای قزاقستان، تاجیکستان و ازبکستان در خصوص رژیم عملیاتی و نحوه بهره‌برداری تابستانه از مخزن سد «بحر تاجیک» در جمهوری تاجیکستان -که در گذشته با نام مخزن «قایراق‌قوم» شناخته می‌شد- به یک توافق جامع دست یافته‌اند.

رهاسازی آب بر اساس این توافقات چندجانبه، کمک شایانی به تامین آب مورد نیاز مناطق کشاورزی و اراضی زراعی واقع در پایین‌دست رودخانه سیردریا می‌کند و مانع از بروز تنش‌های ناشی از کم‌آبی در فصل برداشت محصول می‌شود.

انتهای پیام/