به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، در بازه زمانی سال‌های 2015 تا 2025 میلادی، حجم مبادلات و تجارت خارجی سه کشور جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان شاهد رشد چشمگیر و قابل‌توجهی بوده است.

با این وجود، اصلی‌ترین و مهم‌ترین تغییر و تحول در این عرصه، نه صرفاً در حجم و آمار کمی صادرات و واردات، بلکه در تغییر نقشه شرکای تجاری این کشورها نهفته است.

علی‌رغم همسایگی نزدیک و اشتراکات جغرافیایی، این سه جمهوری قفقاز جنوبی در طول این 10 سال، مدل‌ها و الگوهای کاملاً متفاوت و منحصربه‌فردی را در زمینه تجارت خارجی خود پایه‌ریزی کرده‌اند.

در این میان، جمهوری آذربایجان پیوندهای اقتصادی خود را با بازارهای اروپایی بیش از پیش مستحکم کرده، ارمنستان به سمت تعمیق روابط استراتژیک اقتصادی با روسیه گرایش یافته و گرجستان نیز استراتژی خود را بر مبنای گسترش جغرافیای شرکای تجاری و تنوع‌بخشی به بازارهای هدف قرار داده است.

جمهوری آذربایجان؛ ثبات در جغرافیای صادرات و نگاه به غرب

طی 10 سال گذشته (2015-2025)، میزان صادرات جمهوری آذربایجان با جهشی خیره‌کننده تقریباً دو برابر شده و از رقم 12.7 میلیارد دلار به 25 میلیارد دلار ارتقا یافته است. اما فراتر از این اعداد و ارقام، نکته حائز اهمیت دیگری وجود دارد: با وجود تمام نوسانات و افت‌وخیزهای شدید در قیمت‌های جهانی نفت و گاز که شریان اصلی اقتصاد باکو را تشکیل می‌دهند، جغرافیای صادراتی این کشور در این یک دهه تغییرات بنیادینی را تجربه نکرده و ثبات خود را حفظ کرده است.

در تمام طول این یک دهه، بازار مصرفی کشورهای اروپایی به عنوان اصلی‌ترین و راهبردی‌ترین مقصد صادراتی جمهوری آذربایجان باقی مانده است. اگر در سال 2015 میلادی، کشورهای عضو اتحادیه اروپا سهمی در حدود 47.5 درصد از کل صادرات باکو را به خود اختصاص داده بودند، این رقم در پایان سال 2025 به عدد قابل‌تأمل 67.7 درصد رسیده است.

در این میان، ایتالیا همواره نقش خریدار بی‌رقیب محصولات و منابع صادراتی آذربایجان را ایفا کرده است؛ سهم این کشور از سبد صادراتی آذربایجان از حدود 24 درصد در ابتدای این بازه زمانی، به مرز 45 درصد در پایان این دهه افزایش یافته که نشان‌دهنده وابستگی متقابل انرژی میان باکو و رم است.

البته ترکیب سایر شرکای بزرگ تجاری باکو در سال‌های مختلف دستخوش تغییراتی شده و کشورهایی نظیر آلمان، فرانسه، جمهوری چک، کرواسی، یونان و رژیم صهیونیستی در مقاطع گوناگون در زمره خریداران عمده قرار داشته‌اند.

در نقطه مقابل، وضعیت واردات جمهوری آذربایجان کاملاً متفاوت به نظر می‌رسد. در این بخش، هیچ کشور واحدی نقش رهبر بلامنازع را ایفا نکرده است. در طول این 10 سال، روسیه، ترکیه و چین همواره به عنوان بزرگترین تامین‌کنندگان کالا برای باکو شناخته شده‌اند، هرچند که نفوذ اقتصادی چین در این بازار به صورت پیوسته و تدریجی در حال افزایش بوده است. به بیان دیگر، می‌توان نتیجه گرفت که ماشین صادراتی جمهوری آذربایجان روزبه‌روز بیشتر به سمت اروپا متمایل شده، در حالی که واردات این کشور جغرافیای وسیع‌تر و متنوع‌تری را حفظ کرده است.

گرجستان؛ تنوع‌بخشی به تجارت و اتکا به نقش ترانزیتی

در یک دهه گذشته، صادرات گرجستان با رشدی بیش از سه برابر، از رقم 2.2 میلیارد دلار به 7.3 میلیارد دلار بالغ شده است. همزمان، واردات این کشور نیز از 7.3 میلیارد دلار به 18.5 میلیارد دلار افزایش یافته که نشان‌دهنده پویایی اقتصاد این کشور در عرصه بین‌المللی است.

با این حال، بزرگترین دگرگونی در اقتصاد گرجستان، در حوزه جغرافیای تجارت این کشور رخ داده است. در حالی که در اواسط دهه 2010 میلادی، همسایگانی نظیر جمهوری آذربایجان و ارمنستان اصلی‌ترین خریداران کالاهای گرجی به شمار می‌رفتند، در پایان این دهه، کشورهای قرقیزستان و قزاقستان جایگاه نخست را از آن خود کرده‌اند. این تغییر چشمگیر، عمدتاً ریشه در رشد سریع و پرشتاب صادرات مجدد (ری‌اکسپورت) خودرو از طریق خاک گرجستان به بازارهای آسیای مرکزی دارد.

با وجود این تغییرات، صادرات گرجستان هرگز به یک بازار خاص و واحد وابسته نشده است. در کنار کشورهای آسیای مرکزی، شرکای سنتی نظیر روسیه، ترکیه، چین و همچنین کشورهای عضو اتحادیه اروپا همچنان نقش حیاتی و پررنگی در جذب صادرات گرجستان ایفا می‌کنند.

الگویی مشابه در حوزه واردات این کشور نیز به چشم می‌خورد. بزرگترین تامین‌کنندگان کالاهای مورد نیاز تفلیس را کشورهایی مانند ترکیه، آمریکا و چین تشکیل می‌دهند و تجارت با کشورهای همسایه اگرچه همچنان حائز اهمیت است، اما دیگر نقش تعیین‌کننده‌ای در اقتصاد گرجستان ندارد.

در مجموع، گرجستان در طول این یک دهه موفق شده تا متنوع‌ترین و گسترده‌ترین جغرافیای تجاری را در میان کشورهای منطقه قفقاز جنوبی برای خود ترسیم کند و از وابستگی‌های تک‌محوری فاصله بگیرد.

ارمنستان؛ تعمیق روابط راهبردی و تمرکز بر بازار روسیه

تحولات تجاری ارمنستان در بازه زمانی 2015 تا 2025 میلادی با جهش‌های بی‌سابقه‌ای همراه بوده است. صادرات این کشور با رشدی بیش از پنج برابر، از رقم 1.5 میلیارد دلار به 8.4 میلیارد دلار رسیده است. واردات این کشور نیز در همین دوره زمانی تقریباً چهار برابر شده و از 3.2 میلیارد دلار به رقم قابل‌توجه 13 میلیارد دلار افزایش یافته است.

ملموس‌ترین و مهم‌ترین تغییر در ساختار تجارت خارجی ارمنستان، پررنگ‌تر شدن و تقویت نقش بی‌بدیل روسیه در اقتصاد این کشور بوده است. آمارها نشان می‌دهد که اگر در سال 2015 صادرات کالاهای ارمنی به بازار روسیه تنها در سطح 245 میلیون دلار قرار داشت، این رقم تا سال 2025 با رشدی خیره‌کننده به مرز 3 میلیارد دلار نزدیک شده است.

البته در این مدت، حجم صادرات ارمنستان به کشورهایی نظیر امارات متحده عربی، چین، سوئیس، عراق و کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز گسترش یافته است، اما این روسیه بوده که در تمامی این سال‌ها و در طول کل این دهه، جایگاه خود را به عنوان بزرگترین، مهم‌ترین و اصلی‌ترین بازار هدف برای محصولات صادراتی ارمنستان با اقتدار حفظ کرده است.

همین روند و الگو دقیقاً در عرصه واردات نیز قابل مشاهده است. طی 10 سال گذشته، حجم محموله‌های وارداتی از روسیه به ارمنستان از 942 میلیون دلار به نزدیک 4.9 میلیارد دلار جهش یافته است که این امر موجب شده تا مسکو رتبه نخست خود را در میان تمامی تامین‌کنندگان کالا برای ارمنستان مقتدرانه حفظ کند.

بدین ترتیب، در طول دوره مورد بررسی، روسیه جایگاه خود را به عنوان شریک کلیدی و استراتژیک تجاری ارمنستان بیش از پیش مستحکم کرده است؛ روندی که هم در عرصه صادرات و هم در عرصه واردات به روشنی قابل ردیابی است.

ارزیابی نهایی؛ واگرایی در اهداف صادراتی و همگرایی در مبادی وارداتی

مقایسه و تطبیق الگوهای تجاری این سه کشور نتایج جالب توجهی را به همراه دارد. با وجود تفاوت‌های فاحش در جهت‌گیری‌ها و مقاصد صادراتی، یک روند مشترک و هماهنگ در عرصه واردات تمامی آن‌ها دیده می‌شود. در هر سه جمهوری قفقاز جنوبی، کشورهای روسیه، چین و ترکیه در حال ایفای نقشی روزافزون و حیاتی به عنوان بزرگترین تامین‌کنندگان کالا هستند.

این واقعیت نشان می‌دهد که مدل‌ها و استراتژی‌های صادراتی کشورهای قفقاز جنوبی روزبه‌روز از یکدیگر فاصله گرفته و کمتر به یکدیگر شباهت دارند، در حالی که حلقه تأمین‌کنندگان اصلی و مبادی وارداتی آن‌ها به صورت مستمر در حال نزدیک شدن و همگرایی با یکدیگر است.

تجارت درون‌منطقه‌ای؛ اهمیتی که دیگر استراتژیک نیست

کشورهای حوزه قفقاز جنوبی اگرچه همچنان مبادلات تجاری فعالی با یکدیگر دارند، اما واقعیت این است که در طول یک دهه اخیر، تجارت درون‌منطقه‌ای دیگر به عنوان عامل تعیین‌کننده در استراتژی‌های اقتصاد خارجی آن‌ها به شمار نمی‌رود.

امروزه، بخش اعظم درآمدهای صادراتی و شریان‌های اقتصادی جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان از طریق برقراری ارتباطات تجاری با بازارهای خارجی به مراتب بزرگتر، نظیر اتحادیه اروپا، روسیه، چین، کشورهای آسیای مرکزی و خاورمیانه تامین می‌شود. در این میان، اگرچه تجارت متقابل و درون‌منطقه‌ای همچنان جایگاه و اهمیت خاص خود را حفظ کرده است، اما دیگر فاقد نقش محوری و سرنوشت‌ساز در اقتصاد کلان این کشورهاست.

جمع‌بندی یک دهه تحولات ژئواکونومیک

در یک جمع‌بندی کلی می‌توان گفت که در 10 سال گذشته، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان موفق شده‌اند حجم تجارت خارجی خود را به شکل چشمگیری ارتقا دهند. اما دستاورد مهم‌تر این بوده است که هر یک از این کشورها، جغرافیای روابط تجاری خاص و منحصربه‌فرد خود را بنا نهاده‌اند.

جمهوری آذربایجان با تکیه بر دیپلماسی انرژی، تمرکز و جهت‌گیری خود را به سمت بازارهای اروپایی حفظ کرده است. گرجستان با بهره‌گیری از موقعیت ژئوپلیتیک خود، استراتژی گسترش شرکای تجاری را در پیش گرفته و نقش خود را به عنوان یک کانون و هاب ترانزیتی مهم تقویت کرده است.

در مقابل، ارمنستان نیز با اتخاذ رویکردهای همگرایانه، پیوندهای راهبردی و اقتصادی خود را با روسیه به شدت تعمیق بخشیده است. این تفاوت‌های آشکار گواهی بر این مدعاست که کشورهای قفقاز جنوبی، علیرغم قرارگیری در یک جغرافیای مشترک و پیوسته، در حال طی کردن مسیرهای توسعه بر مبنای مدل‌های اقتصاد خارجی کاملاً متفاوتی هستند.

انتهای پیام/