دکتر مجتبی رستمی‌کیا، استاد حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم در تحلیل نقش رهبر شهید در عادی‌سازی معنا و پشته‌بندی عادت گفت: عادت‌سازی اجتماعی (ایجاد عادت‌واره‌ها، مناسک و آیین‌ها) در میان مردم همان اتفاقی است که نظر را به عمل و عمل را به نهاد تبدیل می‌کند؛ از خصوصیات رهبران قوی این است که به راحتی می‌توانند آنچه را در ذهنشان دارند به عادت دسته‌جمعی تبدیل کنند که این عادت، خود از ارکان تبدیل مطالبه به بعثت یا نهاد به شمار می‌رود.

وی با بیان اینکه اصولا معانی صریح وجود ندارد و انتقال معانی به صورت ضمنی از طریق قالب‌سازی و ساختارسازی صورت می‌گیرد، افزود: قالب‌ها و ساختارها فرهنگ مضمون در ذهن رهبران را منتشر می‌کنند؛ به این صورت که آنان برای عادات روزمره، پشتوانه‌های روزمره ایجاد کرده و مسائل جدید را به آن عادات پیشین، الحاق می‌کنند مثلا هیأت و عزاداری از قبل میان مردم بوده؛ اما مبارزه با ظلم و شعر حماسی نبوده و به آن الحاق شده است.

دلیل اطمینان خاطر امامین انقلاب از مردم

رستمی‌کیا تصریح کرد: اساسا در فلسفه زبان روزمره، از کارهای جدی رهبران همین پشته‌بندی عادات است؛ از خصوصیات امامین انقلاب این بود که معانی ضمنی ایرانیان را که تمدن ایرانی روی آن بنا شده بود، بسیارخوب درک کردند؛ به همین دلیل بود که نسبت به ملت اطمینان خاطر داشتند و با وجود همه هیاهوها و بحران‌های مختلف معتقد بودند ملت شخصیت تاریخی خود را نشان می‌دهد و آینده روشن خواهد بود.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به اینکه عادات، دلیل و انگیزه نیاز ندارند و نااگاهانه به صورت نسلی ایجاد می‌شوند، ابراز کرد: در چنین چارچوبی مطالبه یا هرگونه اتفاقی ولو خارق عادت را می‌شود به عادت اجتماعی تبدیل کرد؛ وقتی عادت اجتماعی روی حرکت و مطالبه بنا شود، مردم به مطالبه و راضی نبودن به وضعیت موجود عادت می‌کنند و نظم جدیدی ایجاد می‌گیرند که همیشه دنبال تحول و سازندگی است.

 فرهنگ فقط با معنا ساخته می‌شود نه اقتصاد

وی خاطرنشان کرد: از هنرهای امامین انقلاب این بود که عادات اجتماعی‌ای که پشته‌بندی کردند، از جنس حرکت، مطالبه و اعتراض است نه ثبات و سکون؛ این یک سنت جذاب است که در بعثت انبیا نیز دیده می‌شود. معمولا وقتی این عادات اجتماعی ایجاد و فرهنگ می‌شد، امامین انقلاب برایش نهاد می‌ساختند تاماندگار شود مثلا وقتی فرهنگ(عادت اجتماعی) مقاومت، ایجاد شد، سپاه و بسیج را تشکیل دادند یا وقتی کمک داوطلبانه و مردمی فرهنگ شد، جهاد سازندگی شکل گرفت.

رستمی‌کیا با بیان اینکه پس از انقلاب اسلامی، عده‌ای تصور کردند با اقتصاد می‌شود فرهنگ یا تمدن ساخت در حالی که فرهنگ فقط با معنا ساخته می‌شود، افزود: بهترین اقتصاددانان امروز هم معتقدند تحول اقتصادی، یک کار فرهنگی است؛ تا جهان اقتصادی‌ انسان درون تغییر نکند، اقتصاد رشد نمی‌کند ولو صدها اصلاحات اقتصادی بیرونی صورت گیرد.

وی مقررات‌سازی را راهگشای مسیر قالب‌بندی فعالیت اجتماعی، عادت‌سازی، گفتمان و نهادسازی دانست و گفت: امروز مطالبه، دیگر صرفا یک دغدغه انبعاث فردی نیست بلکه نهادهایی برای آن وجود دارد مانند تعزیرات، ستاد امر به معروف و نهی از منکر، سازمان حمایت از مصرف‌کننده و ... ؛ اگر این قالب‌بندی نبود، ممکن بود مطالبات به گونه‌ای دیگر بروز و ظهور پیدا کند.

استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: انقلاب اسلامی بنا بود مردم ایران را از خمودی و رخوت‌ به مردم مطالبه‌گر انقلابی که ساکت نمی‌نشینند و زیر بار ظلم نمی‌روند، تبدیل کند و این کار را کرد. بعثت امروز مردم نیز از چنین عادت‌واره اجتماعی نشأت گرفته است.

پیشبرد استعمار از طریق عادت‌سازی

رستمی کیا عادت‌وارسازی را از قسمت‌های مهم پروسه نهادینه‌سازی معرفی و اظهار کرد: نظریات یادگیری عمیق در حوزه آموزش و پرورش می‌گویند مسائل آموزشی را باید حتما به عادات و مهارت‌های آموزشی تبدیل کنیم تا فراگیر آن را در زندگی‌اش ببیند و تجربه کند نه اینکه حفظ کند؛ مهمترین کار آموزش و پرورش و آموزش عالی باید نهادینه‌سازی باشد در حالی که با فرهنگ و گفتمان انقلاب اسلامی بیگانه هستند و بیشتر قالب‌های معنایی غرب را که استعماری است، ترویج می‌کنند.

وی تأکید کرد: حتی استعمار هم برای گسترش خود از عادت‌سازی استفاده می‌کند؛ به عنوان نمونه، «مصرف بی‌رویه» از عادت‌سازی‌های استعمار است که به جای اینکه مستقیما مردم را به خرید یک کالا ترغیب کند، خرید را رواج می‌دهد و آن را مایه لذت جا می‌اندازد؛ در این بین هنر امامین انقلاب این بود که با تشویق مردم به خرید کالای ایرانی، خرید را با هویت ایرانی و عزت ملی گره زدند؛ این همان پشته‌بندی کردن عادت است؛ مقاومت(در همه زمینه‌ها) هم باید در کنار همه آپشن‌های زندگی اجتماعی امروز، یک آپشن و عادت‌واره شود تا به مطالبه و نهادسازی برسد. متأسفانه تاکنون برخی نهادها چون درک درستی از فضای ارزشی انقلاب اسلامی نداشته‌اند، اتفاقا به ضد این عادت‌سازی کمک کرده‌اند.

نهادهایی که نگاه موزه‌ای به ارز‌ش‌های انقلاب دارند

استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه یکی از نقدهای ما به دولت سازندگی، این است که نهادهای اجتماعی برخاسته از انقلاب اسلامی را منحرف کرد و باعث شد نهادینه‌سازی مفهوم انقلاب اسلامی در نهادها کمرنگ شود، افزود: چنین نهادهایی، نگاه موزه‌ای به ارز‌ش‌های انقلاب دارند نه نگاه زنده؛ مانند بعثت و مقاومت مردم که آن را امری تاریخ‌گذشته می‌بینند نه یک روایت زنده و دارای آثار و برکات.

رستمی کیا، عادی‌وارسازی را گنجی پنهانی در رفتارهای ناخودآگاهی ملت ایران طی قرن اخیر برشمرد و گفت: این گنج ارزشمند که ارزش‌های زنده موجود را نشان می‌دهد، همچنان وجود دارد؛ اینکه ملت ایران از یک جبر تاریخی به اختیار تمدنی رسیده است که می‌تواند آینده خود را رقم بزند، مطالبه کند، امید داشته باشد، پیش برود و ... .

وی با اشاره به اینکه مطالبه، امید به آینده را زنده می‌کند از این رو رهبر شهید بسیار روی آن تأکید داشتند، یادآور شد: بزرگترین سمی که می‌تواند به یک ملت تزریق شود، ناامیدی است؛ به همین خاطر اتحاد، مقدس است؛ اتحادی که دارد عادت اجتماعی می‌سازد.

خبرنگار: زهرا شریعتی

انتهای پیام/