به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد، رسانه در هر جامعه‌ای تنها ابزار انتقال خبر نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین نهادهای شکل‌دهنده افکار عمومی و از ارکان نظارت اجتماعی بر عملکرد ساختارهای قدرت به شمار می‌رود. رسانه می‌تواند با طرح پرسش، مطالبه‌گری، نقد عملکرد مسئولان و انعکاس مطالبات مردم، میان جامعه و حاکمیت ارتباطی دوسویه ایجاد کند و در مسیر اصلاح امور، نقش‌آفرین باشد.

اگر به اثرگذاری رسانه در ابعاد مختلف نگاه کنیم، به‌وضوح می‌بینیم که این پدیده تنها حوزه سیاست را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. فرهنگ، اقتصاد، اجتماع، سبک زندگی، نگرش‌ها، باورها و حتی رفتارهای فردی و اجتماعی مردم نیز از رسانه اثر می‌پذیرند. به همین دلیل، رسانه علاوه بر کارکرد اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی، دارای کارکردی مهم در شکل‌دهی و تغییر افکار عمومی و ارزش‌های اجتماعی است. چنین جایگاهی طبیعتاً مسئولیت خبرنگار را نیز سنگین‌تر می‌کند.

17 مرداد، روز خبرنگار، یادآور همین رسالت است؛ روزی که باید در کنار تبریک و گرامیداشت، لحظه‌ای به مسیر دشوار و پرهزینه‌ای بیندیشیم که بسیاری از خبرنگاران برای انجام وظیفه حرفه‌ای خود طی کرده‌اند. این روز یادآور خبرنگارانی است که در مسیر اطلاع‌رسانی و بیان حقیقت جان خود را از دست داده‌اند؛ از شهید محمود صارمی تا شهید مرتضی آوینی و دیگر شهدای عرصه خبر و رسانه. نام این افراد تنها در تقویم ثبت نشده است، بلکه بخشی از حافظه حرفه‌ای جامعه رسانه‌ای کشور هستند و یادآوری آنها باید ما را نسبت به مسئولیتی که امروز بر عهده داریم حساس‌تر کند.

اما روز خبرنگار نباید تنها به مراسم تقدیر، اهدای لوح، تبریک مسئولان و وعده‌هایی محدود شود که بخش قابل توجهی از آنها در فاصله یک سال تا روز خبرنگار بعدی به فراموشی سپرده می‌شوند. این روز باید فرصتی برای طرح صریح مشکلات جامعه رسانه‌ای و بررسی این پرسش باشد که خبرنگار امروز در چه شرایطی فعالیت می‌کند و آیا ساختارهای موجود، امنیت و استقلال لازم را برای انجام وظیفه حرفه‌ای او فراهم کرده‌اند؟

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جامعه خبرنگاری، امنیت شغلی است. خبرنگاری حرفه‌ای است که ذات آن با پرسشگری، نقد و مطالبه‌گری گره خورده است. خبرنگار قرار نیست صرفاً اخبار جلسات، افتتاح پروژه‌ها و سخنان مسئولان را بازنشر کند. وظیفه خبرنگار این است که درباره مشکلات جامعه سؤال کند، صدای مردم باشد، عملکرد مسئولان را بررسی کند و در صورت مشاهده کاستی، آن را به افکار عمومی منتقل کند.

با این حال، در عمل گاهی شرایط به گونه‌ای پیش می‌رود که خبرنگار تا زمانی که خبر او در مسیر تعریف و تمجید از عملکرد یک مجموعه قرار دارد، مورد استقبال است؛ اما زمانی که همان خبرنگار درباره یک مشکل، تخلف، ضعف مدیریتی یا مطالبه عمومی سؤال می‌کند، با واکنش‌های متفاوتی مواجه می‌شود. این وضعیت نه‌تنها امنیت حرفه‌ای خبرنگار را تهدید می‌کند، بلکه در بلندمدت اعتماد عمومی به رسانه را نیز کاهش خواهد داد.

خبرنگاری که از آینده شغلی خود مطمئن نیست، خبرنگاری که نگران از دست دادن درآمد خود پس از انتشار یک گزارش انتقادی است و خبرنگاری که نمی‌داند پس از انجام وظیفه حرفه‌ای خود با چه واکنشی مواجه خواهد شد، طبیعتاً نمی‌تواند با حداکثر ظرفیت خود به رسالت رسانه‌ای عمل کند.

از سوی دیگر، شرایط اقتصادی رسانه‌ها نیز بر این وضعیت سایه انداخته است. بسیاری از رسانه‌ها با مشکلات مالی، کاهش درآمد، دشواری تأمین هزینه‌های جاری و محدودیت در پرداخت دستمزد مناسب به خبرنگاران مواجه‌اند. نتیجه چنین شرایطی، شکل‌گیری نوعی ناامنی شغلی مزمن است؛ به گونه‌ای که بخشی از خبرنگاران یا فاقد قراردادهای پایدار هستند یا درآمد آنها با حجم و حساسیت کاری که انجام می‌دهند تناسبی ندارد.

مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم خبرنگاری حرفه‌ای زمان مشخصی ندارد. خبرنگار نمی‌تواند مانند بسیاری از مشاغل، ساعت مشخصی کار خود را آغاز و پایان دهد. حادثه، بحران، انتخابات، حوادث طبیعی، جلسات اضطراری و رویدادهای اجتماعی ممکن است در هر ساعت از شبانه‌روز اتفاق بیفتد و خبرنگار باید در کوتاه‌ترین زمان خود را به محل برساند و روایت دقیق و مسئولانه‌ای ارائه کند.

در چنین شرایطی، نمی‌توان از خبرنگار انتظار داشت با دغدغه دائمی معیشت، بیمه، قرارداد و آینده شغلی، بهترین عملکرد حرفه‌ای را داشته باشد.

چالش دیگر، تغییر فضای رسانه‌ای در سال‌های اخیر است. گسترش شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها، فرصت‌های تازه‌ای برای انتشار اطلاعات ایجاد کرده است؛ اما در کنار این فرصت، آسیب‌هایی نیز به وجود آمده است. امروز هر فردی می‌تواند یک کانال یا صفحه ایجاد کند و بدون برخورداری از آموزش‌های لازم در زمینه خبر، اخلاق حرفه‌ای و راستی‌آزمایی، اطلاعاتی را منتشر کند که ممکن است در مدت کوتاهی به دست هزاران نفر برسد.

این وضعیت باعث شده مرز میان «خبر»، «نظر»، «شایعه»، «تبلیغ» و «محتوای روابط عمومی» در برخی موارد کمرنگ شود. در چنین فضایی، رسانه رسمی و خبرنگار حرفه‌ای با یک چالش جدی مواجه است؛ چرا که برای انتشار یک خبر باید آن را بررسی، صحت‌سنجی و از منابع مختلف ارزیابی کند، در حالی که ممکن است یک صفحه ناشناس، همان موضوع را بدون هیچ‌یک از این مراحل منتشر کند و حتی زودتر از رسانه رسمی مورد توجه قرار گیرد.

البته راه‌حل، نادیده گرفتن فضای مجازی نیست. فضای مجازی بخشی جدایی‌ناپذیر از زیست رسانه‌ای امروز است و رسانه‌های رسمی نیز باید خود را با این واقعیت تطبیق دهند. مسئله اصلی، ارتقای سواد رسانه‌ای، تقویت رسانه‌های حرفه‌ای و ایجاد سازوکارهایی است که خبرنگار و رسانه‌ای که مسئولانه و مطابق اصول حرفه‌ای فعالیت می‌کند، از جایگاه و اعتبار بیشتری برخوردار باشد.

در این میان، آموزش یکی از حلقه‌های مفقوده حوزه رسانه است. خبرنگاری تنها توانایی نوشتن چند سطر خبر نیست. خبرنگار باید اصول خبرنویسی، مصاحبه، گزارش‌نویسی، راستی‌آزمایی، حقوق رسانه، اخلاق حرفه‌ای، شیوه مواجهه با منابع، سواد داده و الزامات فعالیت در فضای دیجیتال را بشناسد. بدون آموزش مستمر، نمی‌توان انتظار داشت رسانه‌ها با استانداردهای حرفه‌ای حرکت کنند.

از سوی دیگر، نباید از آسیب ورود نگاه روابط عمومی به فضای خبرنگاری غافل شد. روابط عمومی و خبرنگاری دو وظیفه متفاوت دارند. روابط عمومی وظیفه معرفی و اطلاع‌رسانی درباره عملکرد یک سازمان را بر عهده دارد، اما خبرنگار وظیفه دارد علاوه بر انعکاس اخبار، پرسشگر و ناظر باشد. اگر این مرز از میان برود و خبرنگار صرفاً به بازنشر اخبار رسمی دستگاه‌ها محدود شود، بخشی از فلسفه وجودی رسانه از بین خواهد رفت.

یکی از مطالبات جدی جامعه رسانه‌ای کشور، بازنگری و به‌روزرسانی قوانین مرتبط با مطبوعات و رسانه‌هاست. قانون باید متناسب با تحولات فناوری، ظهور رسانه‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و تغییرات ساختار حرفه‌ای رسانه بازتعریف شود. بسیاری از مسائل امروز رسانه را نمی‌توان صرفاً با نگاه و ادبیات چند دهه قبل مدیریت کرد.

در کنار اصلاح قوانین، ضروری است حقوق حرفه‌ای خبرنگاران نیز شفاف‌تر و ضمانت اجرایی بیشتری پیدا کند. بیمه، قرارداد، دستمزد، امنیت شغلی، حمایت در برابر تهدید و فشار، دسترسی به اطلاعات و امکان فعالیت حرفه‌ای، بخشی از حقوقی است که باید جدی گرفته شود.

در این میان، وضعیت زنان خبرنگار نیز نیازمند توجه ویژه است. زنان فعال در عرصه رسانه علاوه بر چالش‌های عمومی این حرفه، ممکن است با مشکلات و محدودیت‌های مضاعفی در محیط کار مواجه باشند. بازنگری در قوانین و ایجاد سازوکارهای حمایتی می‌تواند بخشی از این دغدغه‌ها را کاهش دهد و زمینه حضور حرفه‌ای‌تر و پایدارتر زنان در رسانه را فراهم کند.

موضوع مهم دیگر، نحوه مواجهه با خبرنگاران در فرآیندهای قضایی است. هیچ خبرنگاری فراتر از قانون نیست و فعالیت رسانه‌ای نیز نمی‌تواند مجوزی برای تخلف باشد؛ اما میان «تخلف» و «انجام وظیفه حرفه‌ای» باید تفاوت قائل شد. ضروری است سازوکارهای تخصصی‌تری برای رسیدگی به پرونده‌های رسانه‌ای پیش‌بینی شود تا نقد، پرسشگری و مطالبه‌گری مسئولانه با تخلفات احتمالی یکسان تلقی نشود.

رسانه برای ایفای نقش نظارتی خود باید از امکان نقد برخوردار باشد. اگر خبرنگار به دلیل طرح یک سؤال یا انتشار یک گزارش مستند، دائماً نگران آینده شغلی و حرفه‌ای خود باشد، طبیعی است که بخشی از ظرفیت رسانه برای بیان مسائل واقعی جامعه از بین برود. در نهایت، این مسئله فقط مشکل خبرنگار نیست؛ بلکه مسئله‌ای عمومی و مرتبط با حق جامعه برای دسترسی به اطلاعات صحیح است.

اکنون بیش از هر زمان دیگری نیازمند یک بازنگری جدی در سیاست‌گذاری حوزه رسانه هستیم؛ بازنگری‌ای که در آن رسانه رسمی و خبرنگار حرفه‌ای نه به عنوان یک ابزار تبلیغاتی، بلکه به عنوان یک سرمایه اجتماعی دیده شود.

دولت، مجلس شورای اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نهادهای صنفی، خانه‌های مطبوعات، انجمن‌های صنفی روزنامه‌نگاران و سایر دستگاه‌های مسئول باید از مرحله بیان دغدغه و وعده عبور کرده و به سمت تدوین راهکارهای عملی حرکت کنند. حمایت از رسانه‌های دارای مجوز، تقویت آموزش خبرنگاران، ایجاد امنیت شغلی، ساماندهی وضعیت بیمه و معیشت، حمایت از خبرنگاران فاقد درآمد ثابت و به‌روزرسانی قوانین رسانه‌ای، بخشی از اقداماتی است که نمی‌توان بیش از این به تعویق انداخت.

روز خبرنگار اگر قرار است معنایی فراتر از یک مناسبت تقویمی داشته باشد، باید به روزی برای شنیدن صدای خود خبرنگاران تبدیل شود. خبرنگاری که قرار است صدای مردم باشد، خودش نیز نیازمند شنیده شدن است.

حفظ رسانه‌های رسمی و حرفه‌ای فقط حمایت از یک صنف نیست؛ حمایت از حق جامعه برای دانستن، پرسیدن و مطالبه کردن است. اگر امروز برای جایگاه خبرنگار، امنیت حرفه‌ای و بقای رسانه‌های مسئولانه چاره‌ای نیندیشیم، در آینده با جامعه‌ای مواجه خواهیم شد که در آن سرعت انتشار خبر از صحت آن مهم‌تر است و صدای رسانه حرفه‌ای در میان انبوهی از اطلاعات غیرموثق گم خواهد شد.

روز خبرنگار، بیش از آنکه روز تبریک باشد، روز یادآوری یک مسئولیت است؛ مسئولیتی که هم بر دوش خبرنگار و رسانه قرار دارد و هم بر دوش مسئولانی که باید بپذیرند جامعه بدون رسانه مستقل، حرفه‌ای و مسئول، امکان گفت‌وگوی سالم، نقد سازنده و اصلاح مستمر را از دست خواهد داد.

یادداشت از یاسر سالاری خبرنگار و فعال رسانه