به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، حجت‌الاسلام علی‌اصغر اسلامی‌تنها، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در سخنانی گفت: فهم پدیده اربعین نیازمند عبور از نگاه صرفاً مدیریتی، ابزاری و تکنوکراتیک است.

به باور وی، اربعین پیش از آن که یک ظرفیت اجتماعی قابل مدیریت یا یک ابزار نرم در حوزه حکمرانی باشد، یک آیین دینی و فرهنگی است که در فرآیند تولید و بازتولید معنا در زندگی انسان نقش ایفا می‌کند.

وی با نقد مفهوم «فناوری اجتماعی» در تحلیل آیین‌ها بیان کرد: تبدیل آیین به فناوری، موجب تقلیل جایگاه وجودی آن می‌شود، زیرا فناوری اساساً با منطق ابزار، کارکرد و حل مسئله تعریف می‌شود، در حالی که آیین دارای ساحتی عمیق‌تر و مرتبط با معنا، هویت و تجربه زیسته انسان است. از این منظر، آیین صرفاً وسیله‌ای برای رسیدن به یک هدف بیرونی نیست، بلکه خود بستری برای شکل‌گیری معنا و تحول درونی انسان محسوب می‌شود.

اسلامی‌تنها تصریح کرد: یکی از دلایل شکل‌گیری نگاه فناوری‌محور به آیین‌ها، غلبه رویکرد مدیریتی در جوامع مدرن است. در این رویکرد، پدیده‌های بزرگ اجتماعی اغلب به عنوان ابزارهایی برای سامان‌دهی، کنترل و مدیریت جمعیت‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند. بر اساس این نگاه، اجتماع عظیم اربعین ممکن است به عنوان یک «فناوری نرم حکمرانی» تحلیل شود؛ اما چنین رویکردی خطر نادیده گرفتن لایه‌های معنایی و فرهنگی این پدیده را به همراه دارد.

وی همچنین به نگاه اقتصادی و بازاریابی اشاره کرد و افزود: گاهی پدیده‌های آیینی به فرصت‌هایی برای بهره‌برداری فرهنگی یا اقتصادی تقلیل پیدا می‌کنند. در چنین شرایطی، ارزش اصلی آیین، یعنی توانایی آن در ایجاد معنا، تعلق و تجربه مشترک، تحت تأثیر نگاه سودمحور قرار می‌گیرد.

از دیدگاه وی، رویکرد تکنوکراتیک نیز یکی دیگر از عوامل تقلیل آیین به فناوری است؛ زیرا این رویکرد تلاش می‌کند همه پدیده‌ها را در قالب «مسئله» تعریف کند و برای آن‌ها راه‌حل فنی ارائه دهد، در حالی که برخی پدیده‌های انسانی نیازمند فهم عمیق، مشارکت و تجربه درونی هستند.

اسلامی‌تنها با اشاره به اندیشه گابریل مارسل، فیلسوف فرانسوی، میان دو نوع مواجهه انسان با جهان تمایز گذاشت: مواجهه مسئله‌محور و مواجهه رازآلود. در مواجهه مسئله‌محور، انسان پدیده را در برابر خود قرار می‌دهد تا آن را تحلیل و حل کند؛ اما در مواجهه رازآلود، انسان خود را درون پدیده قرار می‌دهد و تلاش می‌کند معنای عمیق آن را درک کند.

بر اساس این دیدگاه، آیین‌هایی مانند اربعین از جنس «راز» هستند، نه صرفاً «مسئله». بنابراین نمی‌توان آن‌ها را تنها با ابزارهای مدیریتی و فنی تحلیل کرد؛ زیرا بخش مهمی از حقیقت آن‌ها در تجربه معنوی، مشارکت جمعی و تولید معنا شکل می‌گیرد.

این استاد حوزه و دانشگاه سه پیامد مهم برای نگاه فناوری‌محور به آیین‌ها برشمرد: نخست، تهی شدن آیین از معنا؛ زیرا وقتی معیار اصلی، کارایی و مدیریت باشد، عنصر معنوی و هویتی آیین به حاشیه رانده می‌شود. دوم، کاهش مشارکت فعال انسان‌ها؛ زیرا آیین بر حضور خلاقانه و داوطلبانه افراد استوار است، اما نگاه مدیریتی ممکن است مردم را صرفاً به دریافت‌کنندگان یک برنامه طراحی‌شده تبدیل کند. سوم، تقلیل هویت به یک برچسب اجتماعی یا سیاسی؛ در حالی که آیین‌ها نقش مهمی در شکل‌گیری هویت جمعی، احساس تعلق و پیوند اجتماعی دارند.

اسلامی‌تنها با اشاره به پیچیدگی جامعه عراق تأکید کرد که اربعین را نمی‌توان جدا از زمینه فرهنگی و اجتماعی میزبان آن تحلیل کرد. این پدیده در طول سال‌های گذشته رشد گسترده‌ای داشته و میلیون‌ها نفر را در یک بازه زمانی محدود گرد هم آورده است، اما بخش مهمی از استمرار آن به مشارکت مردم عراق و ریشه داشتن آن در زیست فرهنگی این جامعه بازمی‌گردد. از این منظر، هرگونه تحلیل یا سیاست‌گذاری درباره اربعین باید به جای تحمیل چارچوب‌های بیرونی، از درون منطق آیینی و فرهنگی آن را فهم کند.

اسلامی‌تنها در بخش دیگری از سخنان خود به تفاوت هستی‌شناختی میان آیین و فناوری پرداخت. به گفته وی، فناوری محصول طراحی و ساخت انسان است و معمولاً با هدف حل مسائل آینده و افزایش توانایی‌های انسانی شکل می‌گیرد؛ اما آیین ریشه در امر قدسی، سنت دینی و تجربه تاریخی یک جامعه دارد.

وی تصریح کرد: آیین همچنین زمان و مکان را دگرگون می‌کند. انسان در فضای آیینی وارد نوعی زمان مقدس می‌شود و شیوه حضور و کنش او تغییر می‌کند. از این منظر، اربعین صرفاً یک حرکت اجتماعی گسترده نیست، بلکه تجربه‌ای معناآفرین است که انسان را در نسبت تازه‌ای با تاریخ، جامعه و امر قدسی قرار می‌دهد.

اسلامی‌تنها پیشنهاد کرد به جای مفهوم «فناوری اجتماعی» از تعبیر «آیین تدبیری» استفاده شود. مفهوم تدبیر در سنت اسلامی به معنای سامان دادن، اصلاح و تنظیم امور انسانی است.

وی با اشاره به اندیشه ابن‌عربی در کتاب «التدبیرات الالهیة فی اصلاح المملکة الانسانیة» بیان کرد که انسان دارای یک مملکت درونی است و اصلاح جهان بیرونی نیز با توجه به این ساحت درونی معنا پیدا می‌کند.

وی در پایان سخنانش تأکید کرد: بر این اساس، اربعین را می‌توان آیینی دانست که نه صرفاً یک ابزار اجتماعی، بلکه عرصه‌ای برای بازسازی معنا، هویت و پیوندهای انسانی است. فهم درست این پدیده نیازمند نگاهی است که میان فرهنگ، دین، هویت و تجربه زیسته انسان پیوند برقرار کند.

انتهای پیام/