به گزارش خبرگزاری تسنیم از زنجان، هشتم مردادماه در تقویم رسمی کشور به نام «روز زنجان» نام‌گذاری شده است؛ روزی برای بزرگداشت دیاری که در بزنگاه‌های تاریخ، از عصر باستان و دوران طلایی حکومت‌های اسلامی گرفته تا صفویه و قاجار و حماسه‌آفرینی‌های بی‌بدیل رزمندگانش در قامت «غواصان دریادل» دوران دفاع مقدس، همواره نقشی تمدن‌ساز و مرزبانانه ایفا کرده است.

زنجان، با نام تاریخی و کهن «خمسه»، پهنه‌ای است که هم‌زمان مهد علم، فلسفه، فقه، معماری شگفت‌انگیز (چون گنبد سلطانیه) و صنایع‌دستی بی‌نظیر بوده است. اما با وجود این کارنامه سترگ و پیشینه 1500 ساله، این کهن‌دیار با یک چالش عمیق دست‌وپنجه نرم می‌کند: «فقدان یک دانشنامه جامع و مکتوب علمی». 

در روزگاری که ثبت هویت مکتوب و مستندسازی دارایی‌های معنوی و تاریخی، اصلی‌ترین ابزار دفاع در برابر شبیخون‌های فرهنگی و تحریف‌های تاریخی است، ضرورت «زنجان‌پژوهی» نه یک کار فانتزی و تشریفاتی، بلکه یک نیاز استراتژیک ملی و منطقه‌ای است.

متولیان فرهنگی استان زنجان سال‌هاست که بر لزوم تدوین اثری جامع تأکید دارند که فراتر از تک‌نگاری‌های پراکنده، تصویری منسجم از جغرافیا، تاریخ، رجال، اقتصاد و صنایع این سامان به دست دهد؛ پروژه‌ای که با وجود تلاش‌های فراوان، امروز در ایستگاه بوروکراسی شهرداری و شورای شهر متوقف مانده است.

زنجان؛ استانی بدون شناسنامه جامع مکتوب

مسعود بیات، عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان و مدیر مرکز زنجان‌پژوهی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به پیشینه تاریخی نگارش تواریخ محلی در ایران می‌گوید: بسیاری از مناطق و شهرهای ایران مانند قم، سبزوار، بخارا و بیهق از گذشته‌های دور دارای تواریخ محلی مکتوب بوده‌اند که به عنوان شناسنامه مکتوب آن مناطق شناخته می‌شوند. متأسفانه زنجان در طول تاریخ از داشتن چنین اثر جامع و منسجمی محروم بوده است. در دو دهه اخیر، جریانی برای تدوین دانشنامه‌های استانی در کشور آغاز شد که در واقع دایره‌المعارف‌هایی خلاصه، دقیق و علمی از تمام ابعاد جغرافیایی، تاریخی، مشاهیر، رجال، ظرفیت‌های اقتصادی استان‌ها و سایر موارد هستند. استان‌هایی مانند گیلان در این زمینه بسیار پیشرو بوده‌اند، اما زنجان همچنان در این حوزه با عقب‌افتادگی جدی روبروست و این خلاء هویتی به شدت احساس می‌شود.

مدیر مرکز زنجان‌پژوهی به نخستین تلاش‌های ساختاریافته برای شکستن این قفل تاریخی اشاره کرده و می‌افزاید: حدود سال 1395 مأموریتی برای نگارش دانشنامه تعریف شد. در آن مقطع با همکاری بسیار خوب اداره‌کل ارشاد، پروژه به بنده واگذار شد. ما کار را با تشکیل کمیته‌های علمی و شهرستانی آغاز کردیم. حدود 500 مدخل علمی و تاریخی استخراج و نگارش 60 مدخل به پژوهشگران متخصص واگذار شد تا مقالات آن را بنویسند و داوری شود. فاز نخست کار با موفقیت به پایان رسید، اما با تغییر مدیریت در اداره ارشاد، این پروژه به دلیل مخالفت‌های سلیقه‌ای و شخصی با اصل تدوین دانشنامه، به طور کامل متوقف و بایکوت شد تا تلاش‌های چندساله محققان بی‌نتیجه بماند.

تفاهم‌نامه‌های بی‌سرانجام؛ وقتی شهرداری زنجان مصوبات خود را وتو می‌کند!

بیات با تشریح دور جدید تلاش‌ها پس از تأسیس «مرکز زنجان‌پژوهی» در دانشگاه زنجان می‌گوید: حدود پنج الی شش ماه پیش، دانشگاه زنجان از طریق این مرکز تصمیم گرفت با شهرداری زنجان وارد مذاکره شود؛ چرا که در بسیاری از استان‌های کشور، شهرداری مرکز استان متولی اصلی تأمین مالی شناسنامه مکتوب شهر و دیار خود می‌شود. موضوع به کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر زنجان ارجاع شد. بنده به عنوان مدیر مرکز در جلسات شورا حضور یافتم و اهمیت پروژه را تشریح کردم. تمامی اعضای شورا بدون استثنا از طرح استقبال و تمجید و مصوبه اولیه را صادر کردند. طرح پس از تایید کمیسیون فرهنگی به کمیسیون مالی رفت و مجدداً تمام تأییدها را اخذ کرد.

وی با گلایه از محقق نشدن وعده‌ها می‌افزاید: در اردیبهشت‌ماه سال جاری، میزبان شهردار زنجان و اعضای شورای شهر در دانشگاه زنجان بودیم. در این جلسه، شهردار محترم به صراحت پذیرفت که تأمین اعتبار مالی پروژه دانشنامه زنجان را عهده‌دار شود. متعاقب آن، رئیس دانشگاه زنجان مکاتبه رسمی با شهردار انجام داد و پرونده به سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری ارجاع شد. با این حال و با وجود پیگیری‌های حضوری متعدد بنده، هنوز این مصوبات به قرارداد اجرایی و پرداخت بودجه منجر نشده و پروژه عملاً در نطفه متوقف مانده است. سوال ما این است که چرا مصوبه‌ای که تمام مراحل قانونی شورا را طی کرده و مورد تأیید شهردار بوده، در لایه‌های اداری سازمان فرهنگی شهرداری خاک می‌خورد؟

تمایز علمی؛ چرا کتاب‌های تک‌نگاری جای دانشنامه را نمی‌گیرند؟

عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان در پاسخ به این پرسش که آیا پژوهش‌های مفرده پیشین نمی‌توانند جای خالی دانشنامه را پر کنند، توضیح می‌دهد: پژوهش‌های ارزشمندی به صورت پراکنده و انفرادی توسط اساتید و محققان زنجانی انجام شده است. به عنوان نمونه کتاب‌های ارزشمندی چون تاریخ تحولات سلطانیه از آغاز عهد ناصری (منتشر شده توسط دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه)، انقلاب اسلامی در زنجان (به عنوان کتاب مرجع) و پژوهش مربوط به فراز و فرود فرقه دموکرات آذربایجان در زنجان به رشته تحریر درآمده است. همچنین پژوهش‌هایی درباره زنجان در جنگ جهانی اول توسط آقای خمسه و کتاب مشروطیت در زنجان به قلم دکتر حسن رستمی و کتاب مسجد جامع زنجان نگاشته شده است.

وی تصریح می‌کند: همه این آثار گران‌بها هستند، اما تفاوت یک کتاب پژوهشی مونوگرافیک (تک‌نگاری) با دانشنامه در این است که دانشنامه ساختاری دایره‌المعارفی، منسجم و روش‌مند دارد و تمام جنبه‌های تاریخی، جغرافیایی، رجال، بازار، محلات، سازمان‌ها، صداوسیما و شهرک‌های صنعتی را در بر می‌گیرد و هیچ حوزه‌ای را مغفول نمی‌گذارد.

آسیب‌شناسی تاریخ‌پژوهی زنجان؛ فقر اسناد تاریخی و گسست‌های مداوم

در بخش دیگری از این بررسی، حسن حسینعلی، پژوهشگر برجسته تاریخ زنجان به کالبدشکافی موانع ساختاری تاریخ‌نگاری در این منطقه پرداخت. وی معتقد است تاریخ زنجان به دلیل موقعیت استراتژیک جغرافیایی خود، دستخوش جنگ‌ها و ویرانی‌های پیاپی شده و همین مسئله، کار پژوهش را بسیار دشوار کرده است.

وی یادآور می‌شود: تاریخ زنجان، حکایتِ شهری با قدمتی بیش از 1500 سال است که به دلیل حوادث ممتد تاریخی، جنگ‌ها و هجوم‌های مکرر، بارها مجبور شده رشد ساختار شهری خود را از نقطه صفر آغاز کند. این گسست‌های تاریخی، نه تنها موجب دگردیسی‌های فرهنگی و زبانی شده، بلکه در حوزه تاریخ‌پژوهی نیز چالش‌های بنیادینی ایجاد کرده است.

حسینعلی تصریح می‌کند: قلت اسناد مکتوب، عدم ثبت منظم وقایع و حوادث در ادوار گذشته و نیز عدم رشد کامل نهادهای مدنی در مقایسه با شهرهای بزرگی مانند اصفهان و شیراز، در کنار تخریب منابع در پی هجوم اقوام مختلف، باعث شده است که یک محقق در تدوین تاریخ زنجان با فقر جدی منابع مکتوب روبرو باشد.

سیر تاریخی نگارش؛ از دارالعرفان قاجار تا شکوفایی دهه 40

این تاریخ‌پژوه با ترسیم اجمالی پیشینه نگارش تاریخ بومی در زنجان اظهار می‌دارد: تاریخ‌نویسی مستقل در زنجان به صورت مدون از دوره فتحعلی‌شاه قاجار آغاز شد. برای پژوهش در بازه‌های زمانی پیش از قاجار، محقق ناچار است به منابع پراکنده از جمله کتب تاریخ و جغرافیا (به‌صورت کلی)، دیوان‌های شعر و اسناد جانبی استناد کند. کتاب "تاریخ دارالعرفان خمسه" اثر محمدهاشم رستم‌الحکما که به درخواست عبدالله میرزا (حاکم وقت زنجان و فرزند یازدهم فتحعلی‌شاه) نگاشته شده، قدیمی‌ترین متن تاریخی اختصاصی زنجان محسوب می‌شود. در ادامه و در دوران ناصری و مظفری نیز با تدوین آثاری چون "تاریخ وقعه زنجان"، "تاریخ جنگ‌های زنجان"، :تاریخ و جغرافیای خمسه و توابع:، "فصول خمسه در تاریخ خمسه:، "دارالسعاده زنجان"، "ولایت زنجان" و "جغرافیای خمسه:، منابع مستقل و قابل‌اتکایی درباره تاریخ این سرزمین شکل گرفت.

وی دهه 40 خورشیدی را نقطه عطف تاریخ‌پژوهی زنجان دانسته و می‌افزاید: اگرچه در دهه‌های 20 و 30 خورشیدی، تمرکز عمدتاً بر حوزه رجال‌شناسی بود و کتاب‌هایی مانند "علما و رجال زنجان" و "الفهرست لمشاهیر علماء الزنجان تدوین و چاپ شد، اما دهه 40 خورشیدی را باید نقطه عطف تاریخ‌پژوهی زنجان دانست. در این دوره، نگارش آثاری همچون "تاریخ زنجان:، "فرهنگنامه زنجان" و "سخنوران و خطاطان زنجان:، افق‌های تازه‌ای را برای پژوهشگران گشود؛ روندی که در دهه‌های 60 و 70 با افزایش چاپ کتب و تداوم تحقیقات تا به امروز ادامه یافته است.

چالش بزرگ تاریخ معاصر زنجان: سایه سنگین حب و بغض‌های سیاسی

حسینعلی، به یکی از مهم‌ترین آسیب‌های حوزه تاریخ‌نگاری معاصر زنجان اشاره کرده و نسبت به از دست رفتن بی‌طرفی علمی هشدار می‌دهد: با وجود تلاش‌های صورت گرفته، همچنان شاهد نقاط ضعف ملموسی از جمله قلت منابع و نبود اطلاعات پیوسته هستیم.

وی یادآور می‌شود: علاوه بر این، در حوزه تاریخ قاجاریه و تاریخ معاصر، آسیب دیگری نیز خودنمایی می‌کند؛ به گونه‌ای که برخی محققان در بررسی وقایع و شخصیت‌ها، ناخواسته تحت تأثیر دیدگاه‌ها و جریان‌های مختلف قرار گرفته‌اند. این جریان‌زدگی منجر به اتخاذ نگاه‌هایی شده که متأسفانه گاهی آلوده به حبّ یا بغض است و می‌تواند اصالت، بی‌طرفی و اتقان علمی پژوهش‌های تاریخی را تحت‌الشعاع قرار دهد. تدوین یک دانشنامه جامع با نظارت دانشگاهی و علمی می‌تواند به عنوان سنجه‌ای بی‌طرف، به این آفت جریان‌زدگی پایان دهد.

ضرورت پاسخگویی مدیریت شهری زنجان

گزارش پیش‌رو نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج، مشکل تدوین «دانشنامه زنجان» نه کمبود نیروی متخصص پژوهشی است و نه فقدان طرح و مدخل علمی؛ بلکه مشکل اصلی در «فقدان اراده اجرایی و عدم ایفای تعهدات مالی از سوی مدیریت شهری» ریشه دارد.

شهرداری و شورای شهر زنجان که در شعارها و همایش‌های مناسبتی روز زنجان همواره پیش‌گام تجلیل از هویت این شهر هستند، باید پاسخ دهند که چرا مصوبه‌ای مصرح و کارشناسی‌شده را ماه‌ها در پیچ‌وخم‌های اداری معطل نگه داشته‌اند؟ دیار غواصان دریادل برای ثبت تاریخ سرخ و افتخارات سبز خود، نیازمند شناسنامه‌ای مکتوب است که امروز در گرو اندکی همت اداری و تخصیص بودجه معطل‌مانده است.

انتهای پیام/و