به گزارش خبرگزاری تسنیم از ایلام، در یاداشت پیشین با تیتر «اربعین؛ «کنش ارتباطی» امت در عصر استیصال»، از منظر گفتمانی و عرصه‌عمومی‌بودن این رویداد عظیم سخن گفتیم و نشان دادیم که چگونه اربعین، فضایی برای گفت‌وگوی بی‌واسطه و هم‌افزایی جمعی فراهم می‌آورد.

اما این بار، می‌خواهیم از دریچه‌ای دیگر به این پدیده بنگریم؛ از منظرِ «بحران معنا» در جهان مدرن و راهکاری که اربعین برای آن ارائه می‌دهد.

هابرماس معتقد است مدرنیته با پیشرفت فنی و عقلانیت ابزاری، بشریت را به بن‌بست «استیصال فرهنگی» کشانده، جایی که ارزش‌های جمعی رنگ می‌بازند و «منِ تنها» جای «ماِ جمعی» را می‌گیرد. اما اربعین، درست در نقطه مقابل این روند، کارگاهی عظیم برای بازسازی وجدان اخلاقی است، آن هم نه از طریق موعظه، بلکه از طریق کنش عملی.

در این پیاده‌روی، زائر با هزاران ناشناس هم‌سفر می‌شود؛ بدون اینکه بداند هم‌سفرش اهل کجاست یا چه عقیده‌ای دارد. اینجا، مرزهای قومی، زبانی و حتی مذهبی کمرنگ می‌شوند و آنچه باقی می‌ماند، انسان است با نیازهای مشترکش. هابرماس این را همبستگی برآمده از همدلی می‌نامد، همدلی‌ای که در دلِ کنش‌های روزمره (پذیرایی، اسکان، همراهی) شکل می‌گیرد و نه در پشت میزهای مذاکره.

اما جذاب‌ترین وجه این تحلیل، نسبت اربعین با مفهوم اخلاق گفت‌وگویی است. هابرماس می‌گوید هنجارهای اخلاقی زمانی اعتبار دارند که مورد قبول همه ذی‌نفعانِ یک گفت‌وگو قرار گیرند. اربعین اما فراتر از این حرف می‌زند، در اینجا نه تنها هنجارهایی مثل عدالت و ایثار، بدون نیاز به گفت‌وگوی رسمی، به اجماع جمعی تبدیل می‌شوند، بلکه این هنجارها در عمل، به زبانِ مشترکِ قلوب بدل می‌شوند. گویی صدها هزار زائر، بدون اینکه کلمه‌ای بر زبان آورند، بر سر یک قرارداد اخلاقی نانوشته توافق دارند:

خدمت کن تا خدمت شوی.

و این دقیقا همان پاسخی است که جهان تشنه امروز به آن نیاز دارد. در روزگاری که نهادهای بین‌المللی از بیان حق مظلوم ناتوانند، اربعین با زبانی بی‌نظیر، «امت» را به مثابه یک سوژه اخلاقیِ جهانی بازتعریف می‌کند؛ سوژه‌ای که نه با سلاح، که با قدم و سفره‌اش، ظلم را به چالش می‌کشد.

اربعین، در نهایت، روایتی از شکستِ عقلانیت ابزاری و پیروزیِ عقلانیت ارتباطی است، روایتی که به ما می‌گوید همچنان می‌توان با هم زیست و برای هم زیست. این شاید مهم‌ترین پیامی باشد که این همایشِ بی‌نظیر به جهانیان مخابره می‌کند؛ که امت، هنوز زنده است و حرف‌های زیادی برای گفتن دارد، اما این بار، نه از سرِ ناچاری، که از سرِ انتخاب.

رضا میرزاد - دکتری اندیشه سیاسی

انتهای پیام/180/