گروه سیاسی خبرگزاری تسنیم-زینب امیدی: مراسم وداع و تشییع باشکوه رهبر شهید انقلاب اسلامی، علاوه بر بازتاب گسترده در داخل کشور، در سطح منطقه و جهان نیز با واکنش‌های فراوانی همراه شد. حضور ده‌ها میلیونی مردم در تهران، قم، مشهد و همچنین برگزاری مراسم‌های پرشمار و گسترده در نجف، کربلا و دیگر کشورهای منطقه، از نگاه بسیاری از تحلیلگران، معادلات سیاسی و اجتماعی منطقه را تحت تأثیر قرار داد و بار دیگر جایگاه گفتمان انقلاب اسلامی و مقاومت را به نمایش گذاشت.

در همین راستا، با اسماعیل نوده فراهانی، جامعه‌شناس و کارشناس ارشد مرکز پژوهش‌های مجلس، درباره ابعاد جامعه‌شناختی و سیاسی مراسم وداع و تشییع رهبر شهید، بازتاب منطقه‌ای آن، سرمایه اجتماعی شکل‌گرفته در این ایام و عوامل مقاومت مردم ایران به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید:

تسنیم: برخی تحلیلگران مراسم وداع و تشییع رهبر شهید را نوعی «رژه پیروزی» می‌دانند و معتقدند این مراسم معادلات منطقه را نیز تغییر داده است. تحلیل شما از این موضوع چیست؟

فراهانی: ما به‌عنوان کسانی که در داخل ایران زندگی می‌کنیم، قضاوت‌مان درباره آنچه رخ داده، با کسانی که بیرون از کشور زندگی می‌کنند و از بیرون ناظر این صحنه هستند، متفاوت است. کسانی که خارج از کشور قرار دارند، طبیعتاً ممکن است قضاوت‌های رادیکال‌تری داشته باشند. همان‌طور که ممکن است امروز از تعبیر «رژه پیروزی» استفاده کنند، پیش از این نیز با مشاهده یک اغتشاش یا اعتراض، از «فروپاشی» سخن گفته باشند. اما ما که در متن این جامعه زندگی می‌کنیم و پیچیدگی‌های آن را می‌شناسیم، بهتر می‌توانیم درک کنیم آنچه در شب‌های پس از شهادت رهبر انقلاب رخ داد، ترکیبی از دو مؤلفه بود؛ نخست ایده پیروزی و دوم ایده ادامه مبارزه. یعنی از یک سو احساس پیروزی در کوتاه‌مدت شکل گرفت و از سوی دیگر این درک وجود داشت که مبارزه همچنان ادامه دارد و باید ادامه پیدا کند.

*تشییع رهبر شهید، ترکیبی از پیروزی و استمرار مبارزه بود

وقتی به مرحله تشییع رهبر شهید می‌رسیم، مؤلفه دیگری نیز به این مجموعه اضافه می‌شود و آن، ایده استمرار مبارزه است؛ یعنی اینکه ما در مسیر ایشان حرکت خواهیم کرد. این مراسم از یک سو تجدید عهد و تجدید میثاق با آرمان‌ها و راه رهبر شهید بود و از سوی دیگر، گرامیداشت، پاسداشت و قدردانی از سال‌ها مجاهدت و ایستادگی ایشان محسوب می‌شد. در عین حال، این مراسم بدرقه یک شهید و پیوستن او به قافله شهدا نیز بود.

در فرهنگ شیعه، شهید جایگاهی ویژه دارد و الگوی برجسته ما سیدالشهدا(ع) است. شیعه همواره این آرزو را با خود تکرار می‌کند که «یا لیتنا کنا معکم...». هر شهیدی که در مسیر مبارزه با ظلم و اقامه حقیقت دین به شهادت می‌رسد، به قافله شهدا می‌پیوندد و ما نیز در این مراسم، این پیوستن رهبر شهید به قافله شهدا را با عزاداری و بدرقه نشان دادیم. بنابراین اگر بخواهم جمع‌بندی کنم، صحنه‌ای که در مراسم وداع و تشییع رهبر شهید شکل گرفت، ترکیبی از همه این مؤلفه‌ها بود؛ هم احساس پیروزی، هم استمرار مبارزه، هم تجدید میثاق با راه رهبر شهید و هم تکریم جایگاه شهادت در فرهنگ شیعه.

تسنیم: برگزاری مراسم تشییع رهبر شهید با حضور گسترده مردم در ایران قابل پیش‌بینی بود، اما حضور میلیونی مردم در نجف، کربلا و دیگر نقاط منطقه، فراتر از برآوردها بود و حتی رسانه‌های بین‌المللی نیز به آن پرداختند. این حضور را چگونه تحلیل می‌کنید؟

فراهانی: جمهوری اسلامی، انقلاب اسلامی، رهبر انقلاب، مردم ایران و مسیری که انقلاب اسلامی طی کرده، همگی حامل یک ایده و یک دعوت برای مستضعفان جهان، مسلمانان و به‌طور خاص شیعیان هستند. اگر در کشورهایی مانند کویت، بحرین یا کشمیر آزادی بیشتری وجود داشت، بدون تردید شاهد برگزاری مراسم‌های بسیار گسترده‌تری بودیم. همان‌گونه که در بحرین نیز مردم با وجود محدودیت‌های امنیتی، شبانه و حتی با پوشاندن چهره‌های خود برای آنکه گرفتار دستگاه‌های امنیتی نشوند، به میدان آمدند و مراسم سوگواری برگزار کردند.

*انقلاب اسلامی همچنان برای ملت‌های منطقه الهام‌بخش است

آنچه ما بیرون از مرزهای ایران مشاهده کردیم، در واقع نشان‌دهنده توفیق دعوتی است که در انقلاب اسلامی وجود داشت، در ساختار جمهوری اسلامی ظهور پیدا کرد و امروز کارآمدی خود را نشان داده است. کارآمدی ایده انقلاب اسلامی در مبارزه با دشمن، مسئله‌ای است که برای ملت‌های منطقه و آزادگان جهان اهمیت پیدا کرده و نمود آن را در عراق و دیگر کشورها مشاهده کردیم. بخش دیگری از این ماجرا، دعوت به عاملیت است؛ یعنی صحنه‌هایی که در کشورهای مختلف شاهد بودیم، نشان‌دهنده آمادگی این ملت‌ها برای پیوستن به این مسیر است. این صرفاً یک زمینه نیست، بلکه یک حرکت جاری است؛ ملت‌ها هم در حال پیوستن هستند و هم عملاً به این مسیر پیوسته‌اند.

از سوی دیگر، غرب تصور می‌کرد با جنایت‌هایی که در منطقه خاورمیانه یا غرب آسیا انجام می‌دهد، می‌تواند زمینه سرکوب مسلمانان و تضعیف اسلام را فراهم کند، اما واقعیت برعکس است. هرچه ظلم و جنایت آن‌ها در این منطقه بیشتر شده، ایده‌های رهایی‌بخش انقلاب اسلامی و همچنین اندیشه ظهور منجی پررنگ‌تر شده است.

*حضور میلیونی مردم ایران، کارآمدی ایده انقلاب اسلامی را به نمایش گذاشت

به اعتقاد من، بخشی از آنچه امروز شاهد آن هستیم، پیوند خوردن حرکت ملت ایران با ایده منجی است. اگر غربی‌ها همچنان به اشتباهات خود در منطقه ادامه دهند، لحظه به لحظه بر این مطالبه افزوده خواهد شد؛ مطالبه منجی، مطالبه ایستادگی، مطالبه عاملیت در برابر استبداد داخلی که در بسیاری از کشورهای منطقه وجود دارد و همچنین مقابله با استعمار خارجی که همین دولت‌های مستبد را حفظ کرده است.

تسنیم: در مورد حضور میلیونی مردم و بازتاب گسترده این مراسم صحبت کردیم. به نظر شما برای حفظ این سرمایه اجتماعی چه تدابیری باید اندیشیده شود؟ به هر حال این حضور را می‌توان نوعی احیای سرمایه اجتماعی نظام دانست.

فراهانی: ابتدا لازم است به یک نکته اشاره کنم. گاهی در ادبیات روشنفکران، نویسندگان و تحلیلگران شنیده می‌شود که مثلاً گفته می‌شود در یک مقطع سرمایه اجتماعی افزایش پیدا کرده یا با وقوع یک حادثه سرمایه اجتماعی کاهش یافته است. راستش را بخواهید، من چنین برداشتی ندارم و تصور می‌کنم سرمایه اجتماعی اساساً نمی‌تواند یکباره افزایش یا کاهش پیدا کند. جامعه ما سال‌هاست در معرض تهدید، تحریک بیرونی، تبلیغات گسترده رسانه‌های خارج از کشور، فشارهای اقتصادی، تجاری و انواع فشارهای عینی قرار دارد؛ همه این تلاش‌ها برای آن است که ملت ایران منفعل شود. طبیعی است که گاهی این فشارها اثر خود را می‌گذارد و انگار بخشی از اراده ملت زیر این فشارها پنهان می‌شود، اما در بزنگاه‌ها حقیقت و گوهر ملت خود را نشان می‌دهد.

*سرمایه اجتماعی ملت ایران ناگهانی ایجاد یا از بین نمی‌رود

بنابراین می‌خواهم بگویم آنچه در این مراسم دیدیم، حقیقت ملت ایران بود؛ اما این حقیقت همواره تحت فشارهایی قرار دارد که ممکن است در برخی مقاطع، وضعیت را بحرانی جلوه دهد. همان‌طور که هر زمان دشمن تحت فشار قرار می‌گیرد، عده‌ای پیدا می‌شوند که بیانیه صادر می‌کنند، از پیوستن به دشمن سخن می‌گویند یا اعلام می‌کنند حاضر به ادامه مبارزه نیستند. در واقع این اقدامات برای پوشاندن حقیقت و روحیه ملت انجام می‌شود.

در داخل کشور نیز عده‌ای تلاش می‌کنند در چنین شرایطی به کمک دشمن بیایند و اجازه ندهند اراده واقعی ملت خود را نشان دهد. از این رو معتقدم نخست باید در برابر این فعالیت‌های سیاسی ایستاد. دستگاه‌هایی که مسئول تأمین امنیت کشور هستند، به‌ویژه در شرایط جنگ و بحران، باید وظایف خود را انجام دهند و با این افراد برخورد قانونی داشته باشند. از سوی دیگر، باید از تصمیماتی که می‌دانیم جامعه را دچار مسئله و تنش می‌کند، پرهیز شود. ما باید از هر اقدامی که جامعه را دچار تشنج کند، جلوگیری کنیم.

البته اکنون محل بحث ما مسائل اقتصادی یا سیاسی نیست، اما برخی اقدامات واقعاً سؤال‌برانگیز است. برای مثال، به مردم گفته می‌شود کشور برای تأمین کالاهای اساسی با کمبود منابع ارزی مواجه است، اما در همین شرایط قوانینی تصویب می‌شود که امکان واردات خودروهای گران‌قیمت فراهم شود و یکی از دغدغه‌های دولت نیز تأمین ارز برای این واردات باشد. این موضوع برای افکار عمومی قابل فهم نیست و احساس می‌شود در این زمینه مشکلی وجود دارد. یا در شرایطی که جامعه درگیر جنگ و دفاع از خود است، عده‌ای پیشنهاد می‌کنند برای ایجاد آرامش روانی، تجمعات مردمی محدود یا جمع‌آوری شود. به نظر من این‌گونه اتفاقات مشکوک است و باید درباره آن‌ها تأمل کرد. اگر این تصمیم‌ها ناشی از خطای کارشناسی یا ناآگاهی است، باید به مسئولان تذکر داده شود، اما اگر عامدانه باشد، طبیعتاً باید با آن برخورد شود.

تسنیم: اگر موافق باشید در ادامه به علل مقاومت مردم و عوامل ناکامی دشمن نیز بپردازیم.

*راز ناکامی دشمن، استمرار آمادگی و برنامه‌ریزی نیروهای مسلح بود

فراهانی: در روزهایی که بر ما گذشت، بارها درباره علل مقاومت مردم صحبت کردیم. برای تبیین ریشه‌های این مقاومت، هم به تاریخ اسلام و هم به تاریخ ایران ارجاع دادیم. همچنین درباره نسبت مردم و حکومت نیز سخن گفتیم؛ اینکه کارآمدی حکومت تا چه اندازه در این مقاومت نقش داشته است. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین عوامل این موفقیت، کارآمدی نیروهای مسلح بود. این کارآمدی هم در سطح نیروهای مسلح که توانستند یک ابرقدرت را سر جای خود بنشانند، قابل مشاهده بود و هم در سطح دولت که تلاش خود را انجام داد. البته درباره نیروهای مسلح این مسئله به طریق اولی صادق است، چراکه آن‌ها خود بخشی از مردم هستند.

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که اگر درخشش نیروهای مسلح ما به‌عنوان بخشی از مردم و به‌عنوان اراده ملت در حوزه نظامی وجود نداشت، این توفیق نیز برای کشور حاصل نمی‌شد. در برخی کشورهای اسلامی نیز مردم اهل مقاومت و ایستادگی بودند، اما چون نیروهای نظامی آن‌ها نتوانستند مقاومت کنند، آن جوامع به سرعت دچار انفعال و اضمحلال شدند.

تسنیم: به نقش نیروهای مسلح در این مقاومت اشاره کردید. از نگاه شما مهم‌ترین ویژگی نیروهای مسلح که موجب ناکامی دشمن شد، چه بود؟

فراهانی: آنچه در این مقطع می‌توان درباره نیروهای مسلح جمهوری اسلامی گفت، این است که آن‌ها در تمام سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، آمادگی خود را برای مقابله با دشمن حفظ کردند. نیروهای مسلح هیچ‌گاه هدف اصلی خود، یعنی مبارزه با دشمن را فراموش نکردند و همواره در این زمینه فعالیت، برنامه‌ریزی و آمادگی مستمر داشتند. نتیجه این رویکرد آن است که امروز بسیاری از امور به ظاهر ناممکن، ممکن شده است.

امروز نیروهای مسلح ما شرایطی را رقم زده‌اند که بسیاری از فعالان و تحلیلگران سیاسی که سال‌ها از «نمی‌شود» سخن می‌گفتند، با واقعیتی متفاوت مواجه شده‌اند. سال‌ها گفته می‌شد نمی‌توان با آمریکا وارد تقابل شد، نمی‌توان هم‌زمان با قدرت‌های منطقه‌ای مواجهه داشت، اگر چنین اتفاقی رخ دهد امکان انجام اقدامات راهبردی وجود نخواهد داشت، حتی گفته می‌شد اگر درگیری گسترده‌ای شکل بگیرد، ایران قادر به استفاده از ظرفیت‌های راهبردی خود، از جمله تنگه هرمز نخواهد بود و اساساً هیچ اقدام مؤثری نمی‌تواند انجام دهد.

*دشمن سال‌ها «ما نمی‌توانیم» را القا کرد؛ نیروهای مسلح آن را باطل کردند

به تعبیر من، سال‌ها برای جامعه «روضه‌ی ما نمی‌توانیم» خوانده شد؛ روایتی که هدف آن القای ناتوانی و ایجاد انفعال در جامعه بود. اما نیروهای مسلح جمهوری اسلامی با پیگیری مستمر، برنامه‌ریزی دقیق، حفظ هدف و سرمایه‌گذاری بلندمدت، کشور را به نقطه‌ای رساندند که بسیاری از همان امور به ظاهر غیرممکن، امروز امکان تحقق پیدا کرده است.

البته ممکن است همیشه راه‌حل فوری برای همه مسائل وجود نداشته باشد و نتوان در کوتاه‌ترین زمان به همه اهداف رسید، اما تجربه نیروهای مسلح نشان می‌دهد که فعالیت مستمر، برنامه‌ریزی دائمی، فکر کردن مداوم به هدف و حفظ مسیر، در نهایت نتیجه خود را نشان می‌دهد.

به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین درس‌های این تجربه آن است که اگر در حوزه‌های مختلف کشور نیز همین نگاه حاکم شود، یعنی برنامه‌ریزی مستمر، کار مداوم و هدف‌گذاری بلندمدت جایگزین تصمیم‌های مقطعی شود، می‌توان به موفقیت‌های بزرگ دست یافت.

بنابراین، عامل اصلی این موفقیت را باید در استمرار فعالیت، حفظ آمادگی و برنامه‌ریزی دائمی نیروهای مسلح دانست. متأسفانه در برخی حوزه‌های دیگر کشور این میزان از برنامه‌ریزی و استمرار را کمتر شاهد بوده‌ایم و به همین نسبت نیز موفقیت‌های کمتری به دست آمده است. تجربه نیروهای مسلح نشان داد هر جا کار مستمر، هدف روشن و برنامه‌ریزی بلندمدت وجود داشته باشد، حتی آنچه روزی ناممکن به نظر می‌رسید، قابلیت تحقق پیدا می‌کند.

انتهای پیام/