به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، آیت‌الله احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری طی سخنانی در آیین رونمایی از کتاب «اندیشه تفسیری صدر» که با حضور مؤلفان اثر و جمعی از نخبگان و صاحب‌نظران حوزوی و دانشگاهی برگزار شد، به تبیین ویژگی‌های تفسیری شهید صدر پرداخت. وی با اشاره به اینکه روش تفسیری شهید صدر فراتر از یک رویکرد فنی، مبتنی بر یک «فلسفه فهم قرآن» است، مباحث خود را در محورهای زیر دسته‌بندی کرد:

روش تفسیری شهید صدر مبتنی بر دو گونه انسان‌شناسی است:

انسان‌شناسی توصیفی: در این نگاه، انسان موجودی «تاریخی» است که در بستر تمدن و تجربه زیسته، پرسش‌هایش شکل می‌گیرد. او ترکیبی از عقل، عاطفه و وجدان (فؤاد) است و دارای گرایش‌های اصیل و فطری است که قابلیت تربیت و اصلاح دارد. در این نگاه، مفسر با انسانی واقعیت‌گرا، معرفت‌جوی و تجربه‌مند روبه‌روست که «افق فهم» او پویاست.

انسان‌شناسی هنجاری: در این ساحت، «انسان مطلوب مفسر» به‌گونه‌ای تعریف می‌شود که ویژگی‌های آن عبارتند از: آگاهی و پرسشگری: دلی پر از پرسش و دستانی خالی از پاسخ؛ متخلق: متواضع، پالایشگر گرایش‌ها و رهای از سیطرۀ پیش‌فرض‌ها؛ در نهایت، مسئولیت‌پذیری: انسان در پیشگاه قرآن مسئول است. از دیدگاه شهید صدر، تاریخ و جامعه میدان مسئولیت است و مفسر وظیفه دارد میان فهم خود، واقعیت و کلام الهی پیوند ایجاد کند. در حقیقت او برای نظریه‌پردازی و گام برداشتن به‌سوی اصلاح جامعه، مسئول محسوب می‌شود.

روش‌شناسی تفسیر موضوعی و ویژگی‌های آن

به بیان حجت الاسلام‌والمسلمین مبلغی، در الگوی شهید صدر، مفسرِ شایسته، «زاده می‌شود» و این روش، نوعی تولد دوباره علمی برای اوست.

مراحل این روش تفسیری عبارت‌اند از:

آغاز از پرسش انسانی: پرسش‌ها باید از میدان زندگی استخراج شوند.

عرضه جامع: پرسش‌ها باید به‌صورت یکپارچه بر کل قرآن عرضه شوند، نه بر آیات محدود.

استخراج نظریه: هدف نهایی، استخراج نظریه‌های قرآنی برای اصلاح جامعه و معماری تمدن نوین است.

در ادامه، حجت الاسلام والمسلمین مبلغی به تبیین ابعاد هرمنوتیکی روش تفسیری شهید صدر پرداخت و مهم‌ترین ویژگی‌های آن را در سه اصل بنیادین خلاصه کرد:

هرمنوتیک تواضع، نه سلطه: مفسر خود را در معرض هدایت قرآن قرار می‌دهد، نه آنکه در موضع سلطه بر متن و تحمیل فهم خویش بر آن بنشیند.

هرمنوتیک پرسش محض: روش شهید صدر بر استنطاق قرآن استوار است، نه بر تحمیل پاسخ‌های از پیش‌ساخته به متن وحی.

هرمنوتیک حقیقت: در این الگو، واقعیت منشأ شکل‌گیری «پرسش» است، نه منشأ «پاسخ». به تعبیر آیت‌الله مبلغی، برخی پاسخ را از واقعیت می‌گیرند و سپس آن را بر قرآن تحمیل می‌کنند، در حالی که در روش شهید صدر، پاسخ باید از قرآن به دست آید.

استاد حوزه علمیه در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر جایگاه بنیادین روش تفسیری شهید صدر، آن را فراتر از یک شیوه تفسیری صرف دانست و اظهار کرد: روش تفسیر موضوعی، صرفاً یک روش نیست، بلکه فلسفه فهم قرآن است؛ به‌گونه‌ای که اگر دانشی با عنوان «فلسفه فهم قرآن» شکل گیرد، این روش می‌تواند بخش مهمی از مبانی، اصول و مؤلفه‌های آن دانش را فراهم سازد.

ضرورت بازخوانی و نقد اصطلاح‌شناختی «تفسیر موضوعی» شهید صدر

در ادامه نشست، حجت‌الاسلام‌ بهمنی، با تمرکز بر «اصطلاح‌شناسی انتقادی» در اندیشه شهید صدر، به آسیب‌شناسی برداشت‌های رایج از تفسیر موضوعی پرداخت.

وی با تأکید بر پیشرفته بودن رویکرد شهید صدر، تصریح کرد که بسیاری از سوءتفاهم‌های پژوهشی، ریشه در خلأهای اصطلاحی دارد.

حجت‌الاسلام بهمنی با اشاره به بیش از دو دهه مطالعه بر چهارده جلسه «تفسیر موضوعی» شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر، این رویکرد را پیشرفته‌ترین الگوی تفسیر در میراث علمی اسلام توصیف کرد. با این حال، وی معتقد است عنوان «تفسیر موضوعی» به دلیل اشتراک لفظی و تفاوت بنیادین آن با برداشت‌های رایج از این اصطلاح ـ اعم از تفسیر موضوعیِ تک‌موضوعی یا تفسیر الفبایی ـ می‌تواند موجب سوءبرداشت شود.

وی با تأکید بر ضرورت دقت در اصطلاح‌پردازی، پیشنهاد کرد این رویکرد با تعابیری مانند «پژوهش مسئله‌محورِ نظریه‌پرداز» یا «پژوهش مسئله‌محورِ منتج به نظریه» معرفی شود. به گفته او، مراد شهید صدر از «موضوعی»، پرداختن به یک موضوع خاص ـ مانند بخل یا عدالت ــ نیست، بلکه نقطه آغاز تفسیر، «واقعیت» و مسائل عینی زندگی است.

استاد حوزه و دانشگاه در ادامه، دو ویژگی برجسته این شیوه تفسیری را برشمرد: نخست، تمرکز بر مفاهیم و مسائل بنیادین و تمدنی؛ و دوم، جهان‌شمولی پرسش‌هایی که شهید صدر در تفسیر به آن‌ها می‌پردازد.

به گفته وی، شهید صدر دغدغه مسائل مقطعی، منطقه‌ای یا شخصی را ندارد، بلکه افق اندیشه تفسیری او همه بشریت و مسائل کلان انسانی است؛ ویژگی‌ای که به اعتقاد او، تاکنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

اندیشه‌های شهید صدر باید در نسبت با سنت‌های علمی دیگر سنجیده و مقایسه شود

در ادامه حجت الاسلام عبداللهی ضمن قدردانی از برگزارکنندگان نشست و مؤلفان اثر، شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر را از نوابغ بزرگ جهان اسلام و از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان معاصر معرفی کرد.

وی اظهار داشت آنچه بیش از هر چیز در شخصیت علمی شهید صدر توجه او را جلب کرده، روحیه نظریه‌پردازی ایشان است؛ ویژگی‌ای که در همه عرصه‌ها، به‌روشنی جلوه‌گر است.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: آرای ابتکاری شهید صدر باید با زبان و ادبیات امروز و در کنار دیگر سنت‌های علمی جهان ارائه و با دیدگاه‌های اندیشمندان معاصر مقایسه شود. به گفته او، چنین رویکردی از یک‌سو جایگاه و ارزش نوآوری‌های شهید صدر را آشکارتر می‌سازد و از سوی دیگر، زمینه شناسایی و جبران برخی کاستی‌های مطالعاتی را فراهم می‌کند.

منهج تفسیری؛ پیش‌شرط فهم قرآن

حجت‌الاسلام عبداللهی سپس به محور اصلی سخنان خود پرداخت و با اشاره به مبانی «المدرسة القرآنیة» شهید صدر، تصریح کرد که فهم و استنباط معارف الهی، جز از طریق مراجعه به متن امکان‌پذیر نیست. به گفته وی، شهید صدر بر این باور است که فهم هر متن، اعم از متن مقدس یا غیرمقدس، بدون شناخت قواعد و قوانین عام حاکم بر زبان میسر نخواهد بود. وی تأکید کرد مقصود از این قواعد، صرفاً دستور زبان یا قواعد صرف و نحو نیست، بلکه مجموعه قوانین عام زبان است که در همه زبان‌ها جریان دارد و امکان ترجمه و انتقال معنا را نیز فراهم می‌سازد.

وی با اشاره به یکی از نکات مهم در اندیشه تفسیری شهید صدر تصریح کرد: از دید شهید صدر، مفسر پیش از ورود به متن باید دارای منهج تفسیری و نظریه تفسیر باشد. یعنی مفسر نمی‌تواند بدون نظریه‌ای درباره تفسیر به‌سراغ متن برود. این نظریه، صرفاً یک شیوه جزئی در تفسیر نیست، بلکه مجموعه‌ای از دانش‌ها و مبانی است که به مفسر امکان می‌دهد متن را بفهمد و از آن پرده‌برداری کند.

استاد حوزه علمیه در توضیح این بحث، به دو حوزه مهم اشاره کرد و گفت: در اندیشه شهید صدر، هرچند با این دو عنوان به‌صراحت و در همه جا روبه‌رو نیستیم، اما توجه به دو دانشِ معرفت‌شناسی متن و فلسفه زبان کاملاً مشهود است. مواجهه شهید صدر با این دو حوزه، بیش از همه در مباحث الفاظ علم اصول بازتاب پیدا کرده است. او در آن مباحث، به مسائلی مانند معنای لفظ، معنای جمله تامه و ناقصه، استعمال، دلالت، و نیز نسبت معنا با ظهور پرداخته است.

حجت الاسلام عبداللهی سپس با اشاره به نکته‌ای بنیادین در فلسفه زبان گفت: اگر مفسر نظریه‌ای درباره معنا نداشته باشد، چگونه می‌تواند مدعی تفسیر باشد؟ شهید صدر دقیقاً بر همین نکته تأکید دارد که مفسر باید به نظریه‌ای عام در باب تفسیر دست یافته باشد؛ یعنی باید بداند معنا چیست، ظهور کلام چگونه شکل می‌گیرد، و عناصر ظهور کدام‌اند. آیا قصد متکلم در ظهور دخیل است یا نه؟ آیا صرف دلالت لفظی کافی است؟ این‌ها پرسش‌هایی است که شهید صدر در مباحث اصولی خود به آن‌ها نزدیک شده است.

وی با اشاره به پیوند اندیشه شهید صدر با فلسفه زبان معاصر ادامه داد: بخش مهمی از آنچه امروز در فلسفه تحلیلی و فلسفه زبان مطرح است، در آثار شهید صدر به‌صورت بومی‌سازی‌شده و در دستگاه خاص او دیده می‌شود. او البته این مباحث را از جای دیگر تقلید نکرده، بلکه با نگاه اجتهادی و مقایسه‌ای، آن‌ها را در منظومه فکری خود بازسازی کرده است.

شهید صدر؛ پیشگام تئوریزه‌سازی تفسیر موضوعی

در ادامه نشست رونمایی از کتاب «اندیشه تفسیری صدر»، حجت‌الاسلام محمدی‌فرد، بر نقش ممتاز شهید صدر در صورت‌بندی نظری تفسیر موضوعی تأکید کرد: هرچند تفسیر موضوعی دارای پیشینه‌ای در سنت تفسیری مسلمانان است و پس از شهید صدر نیز استمرار یافته، اما آنچه جایگاه ایشان را متمایز می‌سازد، ورود آگاهانه و تئوریک به این عرصه و تلاش برای مفهوم‌سازی جدید از آن است.

وی افزود: شهید صدر از نخستین اندیشمندانی است که این بحث را نه صرفاً در سطح کاربرد و عمل تفسیری، بلکه در قالب یک چهارچوب نظری و نظریه‌پردازانه مطرح ساخته است و همین امر، گامی مهم در تاریخ مطالعات قرآنی به‌شمار می‌رود.

حجت الاسلام محمدی‌فرد در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به برخی مباحث مطرح‌شده درباره گسترش صدرپژوهی، بر ضرورت دقت در ارزیابی وضعیت کنونی این حوزه تأکید کرد.

وی با اشاره به فضای فکری موجود در میان برخی محافل علمی، به‌ویژه در میان جامعه‌شناسان و برخی دانشگاهیان، اظهار داشت که امروزه گاه دیدگاه‌هایی با مضمون «عبور از شهید صدر» یا حتی «عبور از برخی آرای علامه طباطبایی» مطرح می‌شود؛ دیدگاه‌هایی که خود می‌تواند موضوع یک پژوهش مستقل قرار گیرد. این پرسش شایسته بررسی است که آیا چنین ادعاهایی بر مبنایی روشن در فلسفه علم و تحول معرفت استوارند یا بیشتر ناشی از گرایش‌های مقطعی و فضای فکری معاصرند.

لزوم کشف زبان ویژه شهید صدر برای فهم درست دستگاه فکری او

در بخش دیگری از آیین رونمایی کتاب «اندیشه تفسیری صدر»، موسوی با تأکید بر ضرورت خوانش درون‌زا و دقیق آثار شهید صدر گفت: اگر بخواهیم شهید صدر را بخوانیم و گزارش کنیم، قبل از هر چیز باید زبان خود ایشان را کشف کنیم؛ زبانی که در آن، اصطلاحات ویژه، ساختار نظری ویژه، و حتی تعریف ویژه‌ای از علم، روش، معرفت و اجتهاد وجود دارد.

موسوی در ادامه افزود: تقریباً همه واژگانی که در این رویکرد علمی با آن‌ها مواجه می‌شویم، در منظومه شهید صدر معنای خاص خود را دارند. از این‌رو، اگر قرار است شهید صدر با دیگران مقایسه شود، باید این اصالت فکری او کاملاً لحاظ شود. به‌طور مثال، ایشان از برخی روش‌های تفسیر متن استفاده می‌کند، اما به‌هیچ‌وجه نمی‌توان او را هرمنوتیست دانست. همچنین، هرچند از آثار او در نظریه‌پردازی علوم انسانی می‌توان بهره گرفت، اما او اساساً در صدد تأسیس علوم انسانی به‌معنای مصطلح امروز نیست.

وی با اشاره به گستره ورود شهید صدر به حوزه‌های مختلف علمی تصریح کرد: ایشان در انسان‌شناسی، تاریخ، علم اصول، اقتصاد و حوزه‌های دیگر وارد شده، اما زبان او در همه این عرصه‌ها، زبان مرسوم و وام‌گرفته نیست. ما در آثار او با اصطلاحاتی روبه‌رو هستیم که شاید در دیگر فضاهای فکری هم نشانه‌هایی از آن‌ها دیده شود، اما در دستگاه شهید صدر، این اصطلاحات بازتفسیر و با کل نظام فکری او هماهنگ می‌شوند. کشف این زبان ویژه، اولین قدم برای هر پروژه کلان صدرپژوهی است.

تفسیر موضوعی؛ پس از سیر گسترده در شناخت مسائل بشر

موسوی سپس در تبیین منطق تفسیر موضوعی در اندیشه شهید صدر اظهار داشت: پیش از آنکه وارد فرایند تفسیر و مواجهه با متن شویم، مرحله‌ای مقدماتی و ضروری وجود دارد و آن، شناسایی وضعیت بشر و مشکلات بشر در هر دوره است. این مشکلات باید با صورت‌بندی علمی گزارش شوند. پس از آن نیز باید راه‌حل‌هایی را که برای حل این مسائل ارائه شده، شناسایی کنیم؛ راه‌حل‌هایی مانند سرمایه‌داری، کمونیسم یا نظام‌های اشتراکی.

نباید تصور کرد که شهید صدر از مسائل دم‌دستی یا راه‌حل‌های مقطعی سخن می‌گوید. بحث او درباره مسائل بنیادینی است که بشر در طول تاریخ با آن‌ها درگیر بوده و جریان‌های علمی و فکری برای حل آن‌ها پدید آمده‌اند. در این دستگاه، «موضوع» همان امری است که مسائل بشر و راه‌حل‌های بشری را در درون خود دارد. حاصل این فرایند، تازه به «سؤال» می‌رسد؛ و این همان سؤالی است که می‌تواند به قرآن عرضه شود. فرایند استنطاق، از این نقطه آغاز می‌شود.

حل مسئله‌ای اساسی در علوم انسانی جدید

موسوی در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت اندیشه شهید صدر با منازعات جدید علوم انسانی را مورد توجه قرار داد و گفت: یکی از پرسش‌های مهم این است که ادبیات شهید صدر چگونه با ادبیات امروز فلسفه و فلسفه علوم انسانی ارتباط پیدا می‌کند. شهید صدر این مباحث را دارد، اما با زبان خودش. در میانه تفسیر موضوعی، عبارتی از او هست که به‌نظر من، خلاصه دویست تا سیصد سال تحقیقات علوم انسانی است؛ اما فقط وقتی اهمیت آن فهمیده می‌شود که ما ادبیات علوم انسانی را به‌صورت اصیل شناخته باشیم.

وی افزود: محتوای آن عبارت این است که در دوره اخیر، برای اندیشمندان این توهم پیش آمده که یا باید به سمت اراده در علوم انسانی رفت یا به سمت قانون. آنان که اراده را اصل قرار دادند، قانون را فراموش کردند؛ و آنان که به سراغ قانون رفتند، اراده را از یاد بردند. شهید صدر می‌خواهد نشان دهد که این دوگانه، یک پندار نادرست است. در بحث سنت‌های تاریخی، شهید صدر درصدد حل همین مشکل اساسی است؛ یعنی می‌خواهد هم جایگاه اراده انسان را روشن کند و هم جایگاه سنت‌های تاریخی را.

مخاطب شهید صدر، اندیشه جهانی معاصر است

موسوی در پایان، بر افق جهانی مخاطب شهید صدر تأکید کرد و گفت: وقتی شهید صدر سخن می‌گوید، یکی از مخاطبان اصلی او، اندیشمندانی هستند که در سطح جهان کار می‌کنند. گاهی در تفسیر موضوعی گفته می‌شود که برخی مباحث، سابقه‌اش در فلان جریان تفسیری یا در اندیشه برخی مفسران اهل سنت بوده است؛ اما این‌ها در واقع تابع همان ادبیات جهانی‌اند و اصالت فکری مستقلی ندارند. مثلاً وقتی جریان تاریخی وارد برخی قرائت‌های تفسیری شده، این‌ها در حقیقت ادامه همان جریان‌های فکری اروپا هستند. اگر این جهت را رعایت کنیم، بسیاری از کارهای شهید صدر را می‌توانیم در عرصه‌های امروز زنده و فعال نشان دهیم. این آثار فقط متعلق به گذشته نیستند؛ بلکه همچنان برای وضعیت امروز ما کفایت دارند، مشروط به آنکه بتوانیم ادبیات جهانی معاصر را بشناسیم و نسبت آن را با دستگاه فکری شهید صدر درست تحلیل کنیم.

انتهای پیام/