به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، ترکیه در چند سال گذشته، همواره به دنبال آن بوده تا خود را به عنوان یکی از نوگامان مهم منطقه در حوزه فضانوردی معرفی کند. تأسیس آژانس فضایی ترکیه (Türkiye Uzay Ajansı – TUA) را باید یکی از پروژه‌های نمادین دوران رجب طیب اردوغان دانست که تبلیغات گسترده‌ای درباره آن صورت گرفت.

با این حال، ترکیه نتوانسته عضو پروژه کلان آرتمیس (Artemis Program) شود. این برنامه در واقع یکی از مهم‌ترین پروژه‌های علمی، فناورانه و ژئوپولیتیکی قرن بیست‌ویکم است.

به باور محققین هوا – فضا، اگر برنامه آپولو نماد رقابت آمریکا و شوروی بود، اکنون آرتمیس به عنوان نماد رقابت آمریکا با چین بر سر نظم آینده فضا است. به همین دلیل، این پروژه فقط یک برنامه فضایی نیست؛ بلکه نوعی ائتلاف ژئوپولیتیکی و فناوری محسوب می‌شود. در شرایطی که نزدیک به 70 کشور جهان در این پروژه عضو شده‌اند، ترکیه با وجود تبلیغات گسترده و اغراق‌آمیز درباره برنامه فضایی‌اش، نتوانسته وارد شود. 

آرتمیس، که توسط ناسا با همکاری ده‌ها کشور برای اهداف زیر طراحی، یک برنامه بزرگ بلندپروازانه با چنین اهدافی است: بازگرداندن انسان به ماه، ایجاد پایگاه دائمی در ماه، استخراج منابع ماه (آب، یخ، مواد معدنی)، توسعه فناوری سفر به مریخ، ایجاد اقتصاد فضایی آینده و تدوین قواعد حقوقی فعالیت در ماه و فضا. در کنار خود پروژه، مجموعه‌ای از اصول همکاری نیز با عنوان توافق‌نامه‌های آرتمیس شکل گرفته که کشورها با امضای آن متعهد می‌شوند اکتشافات فضایی را به‌صورت صلح‌آمیز، شفاف و بر اساس قواعد مشترک انجام دهند. 

تا اواسط سال جاری میلادی، 70 کشور در این پروژه عضو شده‌اند که برخی از آنها عبارتند از: آمریکا، کانادا، ژاپن، فرانسه، آلمان، ایتالیا، انگلیس، هند، کره جنوبی، آرژانتین و برزیل.

در منطقه، رژیم صهیونیستی، امارات و بحرین نیز در این برنامه فضایی حضور دارند و همچنین از میان همسایگان ترکیه نیز یونان عضو این برنامه است.

چرا ترکیه عضو نیست؟

یکی از مهمترین دلایل عدم عضویت ترکیه این است که این کشور با وجود تبلیغات گسترده و اغراق‌آمیز، هنوز هم یک برنامه فضایی در مقیاس قدرت‌های بزرگ ندارد. اگرچه آژانس فضایی ترکیه (TUA) از سال 2018 فعال شده و برنامه فضایی ملی ترکیه نیز اعلام شده، اما این کشور هنوز پرتابگر مستقل ندارد، دارای موشک سنگین نیست، تجربه مأموریت ماه ندارد و بودجه فضایی بسیار محدودی در نظر گرفته است. 

اگر چه برخی از دیگر اعضای کنونی این برنامه فضایی نیز، چندان از ترکیه قوی‌تر نیستند اما غالباً با پشتیبانی مالی و دانشگاهی با این پروژه همراه شده‌اند.

ترکیه در سالیان گذشته، سرمایه خود را بیشتر روی پهپادها، توسعه صنایع دفاعی و موشک‌های تاکتیکی متمرکز کرده، در حالی که آرتمیس پروژه‌ای بسیار پرهزینه است.

یکی دیگر از موانع ترکیه و در عین حال یکی از دلایل مهم غیبت ترکیه در پروژه آرتمیس، رویکردهای سیاست خارجی است. واقعیت این است که امضای آرتمیس صرفاً موضوع علمی نیست و در عمل، نوعی اعتماد راهبردی میان واشنگتن و شریکانش نیز ایجاد می‌کند.

این در حالی است که ترکیه روابط پرتنشی را با آمریکا تجربه کرده و این موضوعات باعث شده همکاری‌های فضایی نیز به همان سرعت توسعه پیدا نکند. ترکیه در عین حال با روسیه همکاری فضایی دارد، با اوکراین پروژه مشترک دارد، با جمهوری آذربایجان همکاری می‌کند و به همکاری با کشورهای آسیایی نظیر پاکستان نیز علاقه‌مند است و چندان با آمریکا و اروپا همراه نشده است. 

اردوغان از سال 2018 میلادی بدین سو، همواره از انقلاب فن آوری و علمی در ترکیه یاد کرده و به دنبال آن بوده تا چنین چیزی را به عنوان برند سیاسی – اجرایی حزب خود معرفی کند.

در نتیجه با تاسیس آژانس فضایی ترکیه، به طور رسمی هماهنگی تمامی برنامه‌های فضایی ترکیه و تبدیل شدن به بازیگر مستقل فضایی را اعلام کرد.

از دید اردوغان و شریک سیاسی او یعنی دولت باغچلی، ورود به تحقیقات فضایی نماد قدرت است و داشتن برنامه فضایی نیز یکی از شاخص‌های قدرت ملی محسوب می‌شود. از این گذشته، او شعارِ کاستن میزان وابستگی خارجی را مطرح کرد. بازار جهانی اقتصاد فضایی اکنون صدها میلیارد دلار ارزش دارد و بسیاری از برآوردها پیش‌بینی می‌کنند تا دهه 2040 از مرز یک تریلیون دلار نیز عبور کند.

در سال 2021 اردوغان 10 هدف اصلی برنامه فضایی ترکیه را به این شکل اعلام کرد: مأموریت سفر به ماه، ساخت ماهواره‌های ملی، توسعه موتورهای فضایی، توسعه سامانه‌های پرتاب، توسعه فناوری موقعیت‌یابی به عنوان نوعی جایگزین منطقه‌ای برای GPS در بلندمدت، ایجاد پایگاه‌های آزمایش فضایی، آموزش نیروی انسانی، توسعه همکاری‌های بین‌المللی، برخورداری از درآمدهای اقتصاد فضایی و گسترش صنعت خصوصی فضایی.

البته بخش قابل توجهی از این اهداف محقق نشده و در سال 2024 میلادی و در یک مانور تبلیغاتی گسترده آلپر گزر آوجی به عنوان نخستین فضانورد ترکیه به فضا فرستاده شد و البته این مأموریت با همکاری شرکت خصوصی آمریکایی و ناسا انجام شد.

در گام بعدی ساخت اولین ماهواره تصویربرداری با سهم بالایی از فناوری داخلی میسر شد و اکنون ترکیه نسبت به 10 سال قبل توان بسیار بیشتری در طراحی و مونتاژ ماهواره دارد.

حالا دولت اردوغان می‌گوید: «ما وارد باشگاه کشورهای فضایی شده‌ایم». اما بسیاری از متخصصان مستقل معتقدند که هنوز فاصله زیادی وجود دارد و دلایل واضح آن عبارتنداز نبود موشک پرتاب‌گر بومی عملیاتی، وابستگی به پرتاب خارجی، فاصله زیاد با آمریکا، چین، اروپا، هند و ژاپن و محدود بودن ظرفیت تحقیق و توسعه. در بخش خصوصی نیز ترکیه هنوز شرکت‌هایی در مقیاس: SpaceX، Rocket Lab و Blue Origin ندارد.

ترکیه باید چه کند؟

پایگاه اینترنتی تحلیل یتکین ریپورت آنکارا می‌گوید: «اگرچه ترکیه ممکن است دلایل منطقی خود را برای عدم شرکت در پروژه فضایی بحث‌برانگیز آرتمیس داشته باشد، اما لازم است که در این بازی باقی بماند. فضا دیگر فقط قلمرو دانشمندان، فضانوردان یا برنامه‌ریزان دفاعی نیست. با نزدیک شدن اقتصاد جهانی به آستانه‌ای جدید، فضا به طور فزاینده‌ای به یک منطقه اقتصادی استراتژیک تبدیل می‌شود که در آن انرژی، ارتباطات، دفاع، هوش مصنوعی، مواد معدنی حیاتی و فناوری‌های پیشرفته با هم تلاقی می‌کنند».

مراد کوچاک محقق تحولات استراتژیک نیز معتقد است که این انتخاب به ظاهر فنی، در واقع به یک سوال مهم ژئوپلیتیکی اشاره دارد. زیرا مسئله اعزام انسان به ماه نیست. مسئله این است که چه کسی امروز قوانین اقتصاد فضایی آینده را می‌نویسد.

حالا به وضوح می‌توان دید که نظم جهانی جدیدی در حال تدوین است و توافقنامه‌های آرتمیس، که تحت رهبری ناسا تدوین شده‌اند، یک معاهده بین‌المللی کلاسیک الزام‌آور از نظر قانونی نیستند. با این وجود، آنها در حال ایجاد مجموعه‌ای از هنجارهای فزاینده در مورد استفاده صلح‌آمیز از فضا، بهره‌برداری از منابع، اشتراک‌گذاری داده‌ها، مناطق امنیتی و همکاری‌های بین‌المللی هستند. در روابط بین‌الملل، قوانین اغلب نه پس از بلوغ فناوری کامل، بلکه در حالی که تحول فناوری در حال انجام است، نوشته می‌شوند.

مهمت اوغوتچی از استراتژیست‌های ترکیه نیز می‌گوید:«هیچ توجیه دقیقی از سوی مقامات رسمی برای عدم مشارکت ترکیه در معاهدات آرتمیس ارائه نشده است. شاید این به خاطر موازنه سیاسی است. در سال‌های اخیر، ترکیه در تلاش بوده تا روابط خود را با چین، روسیه و کشورهای خلیج فارس تعمیق بخشد و در عین حال جایگاه خود را در اتحاد غرب حفظ کند. عدم شرکت در معماری آرتمیس به رهبری آمریکا را می‌توان به عنوان امتداد این رویکرد چندوجهی سیاست خارجی دانست.

ضمناً باید گفت: برخی از مفاد مربوط به استفاده از منابع ماه و مناطق امنیتی منجر به بحث‌هایی در مورد نوع جدیدی از استعمار در حقوق بین‌الملل فضا می‌شود. روسیه و چین واکنش منفی نشان می‌دهند. آنکارا ممکن است ترجیح دهد منتظر بماند تا اجماع بین‌المللی گسترده‌تری پدیدار شود.

به باور اوغوتچی، مهمترین جنبه توافق‌نامه‌های آرتمیس، این است که از امروز شروع به شکل‌دهی اصول مشترک برای نحوه مدیریت فعالیت‌های فضایی می‌کند. فردا، مسائلی مانند بهره‌برداری از منابع ماه، استخراج فضایی، وضعیت قانونی سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی، امنیت مداری و مدیریت ترافیک فضایی به مباحث رایج در اقتصاد جهانی تبدیل خواهند شد.

داشتن حق اظهار نظر در این حوزه‌ها نه تنها از طریق ظرفیت فناوری، بلکه با مشارکت در فرآیندهایی که هنجارها در آنها شکل می‌گیرند نیز امکان‌پذیر است. نظام بین‌المللی نمونه‌های بی‌شماری از این امر را ارائه می‌دهد. کشورهایی که هنگام تدوین قوانین، پای میز مذاکره هستند، می‌توانند مزیت رقابتی اقتصادی خود را برای سال‌های زیادی حفظ کنند.
انتهای پیام/