به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، گاهی در مجامع علمی و ... از سوی برخی افراد نا آگاه و بی بصیرت سؤالاتی مطرح می شود که چرا جمهوری اسلامی ایران خود را به رفراندوم نمی گذارد، به تعبیری دیگر می گویند رفراندوم بگذارید تا ببینید چقدر مشروعیت دارید.

در پاسخ به این سوال باید گفت قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دو مزیت نسبت به سایر کشورها دارد اول اینکه در ابتدا به رفراندوم و نظرخواهی مردم گذاشته شده است و مقبولیت پیشینی دارد و دوم اینکه قانون اساسی جمهوری اسلامی جزو جوان ترین قوانین اساسی دنیاست. در حالی که از تصویب قوانین اساسی برخی کشورها گاهی چند قرن گذشته و هیچ وقت خود را به رفراندوم نگذاشته و نخواهند گذاشت، البته استدلال درباره رفراندوم اصل قانون اساسی است و گرنه اصلاح قانون اساسی مشکلی ندارد و در جمهوری اسلامی هم اتفاق افتاده است.

از طرفی ملاک سنجش مقبولیت یک حکومت در ادبیات سیاسی جهان، میزان مشارکت و تجمعات حمایتی از آن حکومت است نه برگزاری رفراندوم و همه پرسی از مردم؛ با این شاخص مقبولیت جمهوری اسلامی روشن و واضح است.    

مشروعیت سیاسی در نظام‌های حکومتی، مفهومی پویا و وابسته به تعامل میان ساختار قدرت و جامعه است. در لحظات بحرانی یا گذار، مناسک جمعی می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در بازسازی این مشروعیت ایفا کنند. مراجعه به میانگین مشارکت مردمی در انتخابات در ایران، یا آمار تجعات حمایتی سالانه در سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی و حماسه 9 دی و یا تشییع جنازه شهید حاج قاسم سلیمانی که نمونه بارز یک مسئول تراز اول جمهوری اسلامی بود برای اثبات مقبولیت نظام اسلامی کافی است.

مخصوصا تشییع میلیونی رهبر شهید امام خامنه‌ای، که یکی از بزرگ‌ترین تجمعات سیاسی‌ ـ اجتماعی تاریخ ایران، نمونه‌ای برجسته از این پدیده است. دراین فرصت تلاش داریم نشان دهیم که چگونه این رخداد می‌تواند به «مشروعیت جدید» نظام سیاسی منجر شود.

ماکس وبر سه نوع مشروعیت را معرفی می‌کند: سنتی، کاریزماتیک و قانونی ـ عقلانی.  
در نظام‌های مدرن، شکل چهارمی نیز مطرح شده است: مشروعیت مشارکتی؛ یعنی مشروعیتی که از حضور مردم در کنش‌های نمادین و جمعی حاصل می‌شود.

ضمن اینکه بر اساس نظریه دورکیم، مناسک جمعی لحظاتی هستند که جامعه خود را بازنمایی می‌کند.  

این لحظات می‌توانند:  
- انسجام اجتماعی را تقویت کنند  
- شکاف‌های سیاسی را کاهش دهند  
- سرمایه نمادین ساختار سیاسی را افزایش دهند

حضور میلیونی مردم در یک مراسم سوگواری سیاسی، نوعی رفراندوم غیررسمی است؛ رفراندومی که پیام آن نه از صندوق رأی، بلکه از خیابان و بدن‌های حاضر در فضا صادر می‌شود.

1. تشییع رهبر شهید امام خامنه‌ای؛ بازتولید مشروعیت

1.1. نمایش انسجام ملی: حضور گسترده مردم، شکاف‌های سیاسی را موقتاً کاهش داده و احساس هم‌سرنوشتی ایجاد می‌کند. این انسجام، پایه‌ای برای مشروعیت جدید است.

1.2. انتقال سرمایه نمادین به ساختار سیاسی: رهبر شهید، به نماد وحدت، مقاومت و ثبات تبدیل می‌شود. سرمایه نمادین حاصل از این نماد، به ساختار سیاسی منتقل می‌گردد و مشروعیت آن را تقویت می‌کند.

1.3. بازتعریف رابطه مردم ـ نظام: تشییع میلیونی، رابطه مردم با نظام را از سطح «حمایت سیاسی» به سطح «هم‌سرنوشتی تاریخی» ارتقا می‌دهد. این تغییر، یکی از عناصر کلیدی مشروعیت جدید است.

1.4. مشروعیت پس از گذار: در لحظات گذار رهبری، مشروعیت نظام ممکن است در معرض پرسش قرار گیرد. تشییع میلیونی، این گذار را از حالت «بحران» به «تداوم» تبدیل می‌کند.

2. مشروعیت جدید؛ ویژگی‌ها و ابعاد

2.1. مشروعیت احساسی ـ نمادین: این مشروعیت بر پایه احساسات جمعی، سوگواری ملی و هم‌زمانی عاطفی شکل می‌گیرد.

2.2. مشروعیت مشارکتی: حضور مردم در خیابان، نوعی مشارکت سیاسی غیرانتخاباتی است که پیام اعتماد و وفاداری را منتقل می‌کند.
2.3. مشروعیت رسانه‌ای: بازنمایی رسانه‌ای جمعیت عظیم، مشروعیت جدید را تثبیت و جهانی می‌کند.
2.4. مشروعیت انتقالی: این مشروعیت، ساختار سیاسی را در دوره گذار رهبری تثبیت می‌کند و از بی‌ثباتی جلوگیری می‌نماید.

 نتیجه‌گیری

تشییع میلیونی رهبر شهید امام خامنه‌ای، نه‌تنها بازتولید مشروعیت موجود را تقویت خواهد کرد، بلکه به شکل‌گیری «مشروعیت جدید» در نظام سیاسی ایران منجر خواهد شد.

این مشروعیت جدید که نوعی رفراندوم است بر پایه سه محور بنا شده است:
1. مشارکت نمادین گسترده  
2. سرمایه نمادین حاصل از سوگواری ملی  
3. انسجام اجتماعی در لحظه گذار

این رخداد، نقطه عطفی در تحول مشروعیت سیاسی ایران محسوب می‌شود و می‌تواند در مطالعات آینده جامعه‌شناسی سیاسی به‌عنوان یک نمونه برجسته مورد بررسی قرار گیرد.

یادداشت از: دکتر عباسعلی نصرآبادی، پژوهشگر و مدرس گروه معارف دانشگاه فردوسی و دانشگاه علوم پزشکی مشهد

انتهای پیام/