به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام والمسلمین علی رحمانی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، در نشست تخصصی الهیات راهبردی با موضوع «الهیات خونخواهی» که با محوریت تبیین مبانی قرآنی، فقهی و تمدنی خونخواهی در مکتب اهل‌بیت(ع) در دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی برگزار شد، بر ضرورت بازخوانی این موضوع بر اساس نظام دانشی حوزه‌های علمیه تأکید کرد.

تفاوت ساختار علوم دینی در اسلام و مسیحیت

وی در تبیین ساختار علوم اسلامی تصریح کرد: بخشی از گزاره‌های دینی همچون خداشناسی، علم و قدرت الهی، بعثت انبیا و معاد، ناظر به توصیف واقعیت هستند و هدف آن‌ها حکایت از واقع است، فارغ از اینکه در این مرحله درباره صدق یا کذب آن‌ها بحث شود. در مقابل، گزاره‌هایی که مشتمل بر بایدها و نبایدها هستند، در دو حوزه اخلاق و فقه جای می‌گیرند؛ اگر این بایدها و نبایدها ناظر به افعال درونی و قلبی انسان باشند، در قلمرو اخلاق قرار دارند و اگر به رفتارهای ظاهری و عملی مربوط شوند، از مسائل فقهی به شمار می‌آیند.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با اشاره به تفاوت ساختار علوم دینی در اسلام و مسیحیت گفت: در اسلام، به دلیل گستردگی مباحث شریعت، دانش فقه به‌صورت مستقل شکل گرفته و در کنار آن، اخلاق و کلام نیز هر یک هویت علمی مستقلی یافته‌اند؛ اما در سنت مسیحی، به دلیل محدود بودن احکام شریعت، مجموعه این مباحث ذیل عنوان الهیات یا تئولوژی قرار می‌گیرد بنابراین ترجمه الهیات به کلام یا بالعکس، ترجمه دقیقی نیست؛ زیرا در سنت مسیحی دانشی با عنوان کلام اسلامی وجود ندارد و در جهان اسلام نیز الهیات به معنای رایج در مسیحیت شکل نگرفته است؛ از همین رو، حتی پژوهشگران غربی نیز هنگام سخن گفتن از تاریخ علم کلام اسلامی، از عنوان «تاریخ کلام» استفاده می‌کنند و نه «تاریخ تئولوژی».

حجت الاسلام رحمانی با اشاره به کاربرد گسترده اصطلاح الهیات در آثار جدید، خاطرنشان کرد: در منابع الهیات مسیحی، مباحثی همچون اخلاق، سیاست، محیط زیست، خانواده، ازدواج و طلاق همگی ذیل تئولوژی قرار می‌گیرند و به همین دلیل اصطلاحاتی مانند الهیات اخلاقی، الهیات سیاسی و الهیات محیط زیست رایج است؛ اما در میراث علمی جهان اسلام چنین تقسیم‌بندی‌ای سابقه ندارد. در تاریخ علوم اسلامی با عناوینی مانند کلام اخلاقی یا کلام فقهی مواجه نیستیم و تنها در سال‌های اخیر، برخی پژوهشگران از اصطلاح فقه کلامی استفاده کرده‌اند که آن نیز با هدف تبیین نقش متکلمان در دفاع از آموزه‌های مذهبی مطرح شده است.

دفاع از دین و مذهب؛ جزو مهم‌ترین وظایف متکلمان

استاد حوزه و دانشگاه، دفاع از دین و مذهب را از مهم‌ترین وظایف متکلمان برشمرد و گفت: گاه برخی مسائل فقهی همچون کیفیت وضوی شیعه، ذکر «حی علی خیرالعمل» در اذان، تکتف در نماز یا مسأله متعه، زمینه طرح شبهه علیه مذهب را فراهم می‌کند که همواره دستاویز هجمه به مکتب اهل‌بیت(ع) بوده است. هرچند این موضوعات ماهیتی فقهی دارند، اما از آنجا که پاسخ به شبهات پیرامون آن‌ها بر عهده متکلمان است، در قلمرو علم کلام نیز مورد توجه قرار می‌گیرند.

لزوم پرهیز از اصطلاحات بیگانه با سنت علمی شیعه

وی با انتقاد از به‌کارگیری برخی اصطلاحات جدید در پژوهش‌های علوم اسلامی تأکید کرد: اگر قرار است درباره موضوعی همچون خونخواهی و قصاص پژوهش شود، مناسب‌تر آن است که از عناوینی مانند فقه خونخواهی، فقه قصاص، فقه‌الحدیث، فقه‌اللغة یا تفسیر استفاده شود؛ زیرا این عناوین با میراث علمی حوزه‌های علمیه و نظام طبقه‌بندی علوم اسلامی سازگارتر هستند.

حجت الاسلام رحمانی افزود: بسیاری از مباحثی که امروز ذیل عنوان الهیات خونخواهی مطرح می‌شوند، در حقیقت در قلمرو تفسیر، فقه، فقه‌الحدیث، فقه‌اللغة یا معناشناسی واژگان قرآنی قرار دارند و ضرورتی ندارد آن‌ها را ذیل اصطلاحاتی قرار دهیم که ریشه‌ای در سنت علمی شیعه ندارند.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی تصریح کرد: اگر هدف، تبیین معارف شیعه برای دیگران است، باید این مفاهیم با اتکا به میراث غنی علمی حوزه‌های علمیه و ادبیات اصیل شیعی ارائه شوند تا هم از پشتوانه علمی برخوردار باشند و هم انتقال مفاهیم با دقت و استحکام بیشتری صورت گیرد.

وی در ادامه با تأکید بر ضرورت توسعه پژوهش‌های علمی در موضوع خونخواهی، ابراز کرد: شرایط کنونی جهان اسلام اقتضا می‌کند اندیشمندان حوزه‌های مختلف علوم اسلامی با نگاهی عمیق و مسأله‌محور، ابعاد گوناگون این موضوع را مورد بررسی قرار دهند و برای آن ادبیات علمی و شبکه‌ای از معارف منسجم تولید کنند. حوزه‌های علمیه باید با بهره‌گیری از ظرفیت‌های کلام، فقه، اخلاق، تفسیر، حدیث و دیگر دانش‌های اسلامی، مبانی نظری خونخواهی را تبیین کنند زیرا بدون تولید ادبیات علمی، امکان شکل‌گیری گفتمان منسجم در این زمینه وجود نخواهد داشت.

آیا خونخواهی ذاتاً یک مسأله اخلاقی است؟ / وقتی جنایت استمرار دارد، عفو باعث تکرار ظلم است نه فضیلت

حجت الاسلام رحمانی، اخلاق را نخستین دانش پایه برای بررسی این موضوع دانست و گفت: یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها آن است که آیا خونخواهی ذاتاً یک مسأله اخلاقی است یا خیر؟ در این زمینه دو دیدگاه عمده وجود دارد که هر یک نیازمند بررسی دقیق و استدلالی است؛ دیدگاه نخست با استناد به قرآن کریم و روایات، میان قصاص و عفو تفکیک قائل می‌شود و معتقد است هرچند قصاص از حقوق مشروع اولیای دم است، اما عفو و گذشت از منظر اخلاقی، فضیلت بیشتری دارد و آموزه‌های دینی نیز بر آن تأکید کرده‌اند.

وی ادامه داد: در مقابل، دیدگاه دیگری بر این باور است که نمی‌توان حکم اخلاقی واحدی برای همه شرایط صادر کرد؛ زیرا در مواردی که جنایت، استمرار دارد یا امنیت جامعه در معرض تهدید است، عفو نه‌تنها فضیلت اخلاقی محسوب نمی‌شود، بلکه ممکن است زمینه تکرار ظلم و ریخته شدن خون بی‌گناهان را فراهم کند؛ در چنین شرایطی اجرای عدالت و جلوگیری از استمرار ظلم، خود می‌تواند مصداقی از اخلاق باشد و لازم است نسبت میان عدالت، عفو، قصاص و خونخواهی با دقت بیشتری در دانش اخلاق مورد پژوهش قرار گیرد.

ظرفیت علم کلام برای تبیین مبانی خونخواهی

استاد حوزه و دانشگاه، علم کلام را از دیگر عرصه‌های مهم پژوهش در این حوزه برشمرد و اظهار کرد: در مباحث کلامی، موضوعاتی همچون توحید، صفات الهی، افعال خداوند، معاد و امامت، ظرفیت فراوانی برای تبیین مبانی خونخواهی دارند. همچنین صفاتی همچون منتقم، ذوانتقام و شدیدالعقاب که در قرآن کریم درباره خداوند مطرح شده‌اند، نیازمند بررسی کلامی هستند تا نسبت آن‌ها با نظام تشریع و عدالت الهی روشن شود.

حجت الاسلام رحمانی خاطرنشان کرد: باید بررسی شود که این اوصاف الهی چگونه در نظام تشریع، قانون‌گذاری و هدایت جامعه ظهور پیدا می‌کنند و چه تأثیری بر احکام و قوانین اسلامی دارند؛ این مباحث می‌تواند در چارچوب مبانی کلامی اجتهاد مورد مطالعه قرار گیرد.

ضرورت بررسی دقیق واژگان مرتبط با خونخواهی

وی با اشاره به اهمیت مطالعات لغوی گفت: یکی از حوزه‌های مغفول در این زمینه، بررسی دقیق واژگان مرتبط با خونخواهی است؛ واژگانی که در طول تاریخ، تحولات معنایی متعددی را تجربه کرده‌اند و شناخت آن‌ها در فهم صحیح متون دینی نقش اساسی دارد؛ لازم است پژوهشگران سیر تحول مفاهیمی همچون ثار، خونخواهی، ثارالله و واژگان هم‌خانواده آن‌ها را از عصر جاهلیت تا دوران اسلام بررسی کنند و نشان دهند که اسلام چه تحول مفهومی و فرهنگی در این واژگان ایجاد کرده است.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی تصریح کرد: مطالعه همزمانی و درزمانی واژگان، علاوه بر روشن کردن پیشینه تاریخی این مفاهیم، در فهم دقیق آیات قرآن، روایات، زیارت عاشورا و ادبیات دینی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد و می‌تواند زمینه شکل‌گیری پژوهش‌های عمیق‌تر در حوزه تفسیر و فقه‌الحدیث را فراهم سازد.

وی، عرفان اسلامی را نیز از عرصه‌های قابل توجه در این موضوع دانست و گفت: عرفان با نگاه به تجلی اسماء و صفات الهی در عالم، می‌تواند نسبت میان اوصاف الهی، اولیای الهی و مؤمنان را در مسأله خونخواهی تبیین کند.

بررسی چگونگی ظهور صفاتی مانند انتقام الهی در ساحت اولیای الهی و نقش مؤمنان به عنوان مجاری تحقق اراده الهی، از جمله موضوعاتی است که ظرفیت تبدیل شدن به پژوهش‌های مستقل در حوزه عرفان نظری را دارد.

لزوم بهره‌گیری از ظرفیت همه علوم اسلامی در موضوع خونخواهی

حجت الاسلام رحمانی تأکید کرد: موضوع خونخواهی نباید تنها به یک دانش یا یک زاویه محدود شود، بلکه لازم است همه ظرفیت‌های علوم اسلامی، از اخلاق و کلام گرفته تا تفسیر، حدیث، لغت‌شناسی، عرفان و فقه، برای تبیین جامع این مفهوم به کار گرفته شود؛ شکل‌گیری چنین منظومه‌ای از پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، ضمن تقویت بنیان‌های معرفتی حوزه‌های علمیه، زمینه تولید ادبیات علمی متناسب با نیازهای روز جهان اسلام را نیز فراهم خواهد کرد.

 قصاص پاسخگوی همه ابعاد خونخواهی نیست

پژوهشگر حوزوی در ادامه ضمن ورود به مباحث فقهی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های پژوهش در موضوع خونخواهی را انحصار این مفهوم در باب قصاص معرفی و ابراز کرد: گرچه مشهور فقها خونخواهی را ذیل احکام قصاص بررسی کرده‌اند، اما به نظر می‌رسد ظرفیت‌های فقه اسلامی برای تحلیل این مسأله بسیار گسترده‌تر از آن است که تنها در چارچوب قصاص محدود شود.

وی با اشاره به برخی دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره تطبیق این موضوع بر عنوان محاربه، تصریح کرد: هر یک از عناوین فقهی، دارای تعریف، شرایط و آثار اختصاصی است و نباید بدون ضابطه، مفاهیم فقهی را بر مصادیق مختلف تطبیق داد. از این‌رو، لازم است در تحلیل‌های فقهی، مرز میان محاربه، کافر حربی، قصاص و دیگر عناوین فقهی با دقت علمی تبیین شود.

حجت الاسلام رحمانی با بیان اینکه حق قصاص در فقه اسلامی برای اولیای دم به رسمیت شناخته شده است، گفت: این حکم عمدتاً در قلمرو فقه فردی مطرح می‌شود و ناظر به حقوق اولیای مقتول است؛ اما هنگامی که موضوع در سطح امت اسلامی، نظام اسلامی و مصالح عمومی جامعه مطرح می‌شود، باید از منظر فقه نظام و فقه حکمرانی نیز مورد بررسی قرار گیرد.

وی افزود: برخی تلاش کرده‌اند با استناد به سیره یا برخی شواهد تاریخی، حق خونخواهی را برای امت اسلامی و حکومت اسلامی اثبات کنند اما این استدلال‌ها به تنهایی برای اثبات چنین حقی کفایت نمی‌کند و نیازمند استدلال‌های متقن‌تر و مستند به ادله معتبر فقهی است. آیه شریفه «وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا» به روشنی حق قصاص را برای ولی دم اثبات می‌کند، اما توسعه این حکم به حوزه‌های دیگر، نیازمند استنباط دقیق فقهی و ارائه ادله مستقل است.

پژوهشگر حوزوی با تأکید بر اینکه محدود کردن خونخواهی به قصاص، بسیاری از ابعاد این مسأله را نادیده می‌گیرد، اظهار کرد: هنگامی که با تجاوز دشمن، نقض عهد و اقدامات خصمانه علیه امت اسلامی مواجه هستیم، موضوع بیش از آنکه در چارچوب قصاص قابل تحلیل باشد، در قلمرو فقه جهاد، احکام کافر حربی و دفاع از جامعه اسلامی قرار می‌گیرد.

هدف اصلی، ایجاد بازدارندگی است

حجت الاسلام والمسلمین رحمانی با بیان اینکه در چنین شرایطی، هدف اصلی ایجاد بازدارندگی، دفع تجاوز و تأمین امنیت جامعه اسلامی است و نباید این مسأله صرفاً با معیارهای قصاص فردی سنجیده شود، افزود: فقه جهاد دارای ادبیات، اهداف و احکام ویژه‌ای است که با مباحث قصاص تفاوت اساسی دارد و این ظرفیت باید بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.

جهاد؛ ابزاری برای برقراری امنیت و عدالت/ ضرورت بازخوانی مفهوم جهاد توسط حوزه

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی برداشت‌های نادرست از مفهوم جهاد، خاطرنشان کرد: جهاد در اندیشه اسلامی به معنای جنگ‌طلبی نیست، بلکه ابزاری برای برقراری امنیت، جلوگیری از گسترش فتنه، حمایت از انسان‌ها و صیانت از ارزش‌های الهی و انسانی است. متأسفانه در سال‌های اخیر، جریان‌های افراطی و نیز تبلیغات رسانه‌ای غرب، مفهوم جهاد را به خشونت و افراط‌گرایی تقلیل داده‌اند؛ در حالی که حقیقت جهاد در آموزه‌های اسلامی، دفاع از عدالت، کرامت انسانی و برقراری صلح پایدار است. حوزه‌های علمیه باید با تولید آثار علمی، مفهوم اصیل جهاد را بازخوانی و از تحریف این آموزه بنیادین جلوگیری کنند.

انتقام همیشه به معنای قصاص نیست

وی در ادامه، مفهوم انتقام را از دیگر موضوعات مغفول در پژوهش‌های فقهی دانست و گفت: میان انتقام، قصاص و دفاع، نسبت یکسانی وجود ندارد و نباید این مفاهیم مترادف تلقی شوند؛ در برخی موارد، قصاص می‌تواند جلوه‌ای از انتقام مشروع باشد، اما انتقام همیشه به معنای قصاص نیست و ممکن است در قالب مقابله با تجاوز، دفاع از سرزمین، حفظ امنیت ملی یا جلوگیری از تکرار جنایت تحقق پیدا کند.

حجت الاسلام رحمانی با بیان اینکه این مسأله نیازمند صورت‌بندی مستقل فقهی است، دفاع از نفس، جامعه و رهبری اسلامی را از دیگر ابعاد مهم خونخواهی دانست و گفت: دفاع مشروع تنها به واکنش پس از وقوع جنایت محدود نمی‌شود، بلکه ایجاد بازدارندگی و جلوگیری از تکرار تجاوز نیز از اهداف اساسی آن به شمار می‌رود؛ هنگامی که دشمن درصدد تعرض به امنیت و جان انسان‌ها یا ارکان جامعه اسلامی است، دفاع از جامعه اسلامی و فراهم کردن مقدمات بازدارندگی، وظیفه‌ای شرعی و عقلایی محسوب می‌شود و این مهم باید در چارچوب مباحث فقه دفاع به صورت مستقل مورد مطالعه قرار گیرد.

ضرورت تولید ادبیات فقهی متناسب با مسائل روز

وی با تأکید بر مسئولیت علمی حوزه‌های علمیه، ابراز کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است پژوهشگران حوزه و دانشگاه با بهره‌گیری از ظرفیت‌های گسترده علوم اسلامی، مباحثی همچون خونخواهی، جهاد، دفاع، بازدارندگی و عدالت را با ادبیاتی منسجم، مستدل و متناسب با نیازهای روز بازتولید کنند؛ گسترش این ادبیات علمی، ضمن تقویت بنیان‌های فکری جامعه اسلامی، سبب نهادینه شدن مفاهیم اصیل دینی و جلوگیری از برداشت‌های نادرست و سطحی از آموزه‌های اسلامی خواهد شد.

خبرنگار: زهرا شریعتی

انتهای پیام/