به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، شبکه فرسوده انتقال و توزیع برق در تاجیکستان اکنون به بخش جدایی‌ناپذیری از سیاست‌های کلان آب و تغییرات اقلیمی این کشور تبدیل شده است. این موضوع حیاتی بار دیگر در جریان نشست همکاری‌های توسعه‌ای میان اتحادیه اروپا و تاجیکستان در تاریخ 3 جولای در شهر دوشنبه، در صدر دستور کار مقامات دو طرف قرار گرفت.

در این مذاکرات، موضوعات مربوط به حوزه انرژی و آب در چارچوب برنامه راهبردی «دروازه جهانی» اتحادیه اروپا مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت و سایر گفتگوها نیز به توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، اقتصاد دیجیتال، مدیریت منابع آب و تامین مواد خام استراتژیک اختصاص یافت.

تاجیکستان نزدیک به 98 درصد از برق مورد نیاز خود را از طریق نیروگاه‌های برق‌آبی تامین می‌کند. این وابستگی شدید، اگرچه ترکیب انرژی کم‌کربنی را برای این کشور به ارمغان آورده است، اما هم‌زمان، تامین پایدار برق را به شدت به جریان رودخانه‌ها، میزان ذوب شدن برف‌ها، حجم ذخایر سدها و تغییرات توده‌های یخچالی وابسته کرده است.

در این میان، تلفات بالای انرژی در شبکه توزیع، فشار مضاعفی را بر این زنجیره حساس وارد می‌کند؛ چرا که هر کیلووات ساعت برقی که در خطوط انتقال یا توزیع هدر می‌رود، باید مجدداً در بخش نیروگاهی تولید شود. در جغرافیا و ساختار انرژی تاجیکستان، این اتلاف به معنای عبور آب بیشتر از توربین‌های نیروگاه‌های برق‌آبی یا نیاز به واردات گران‌قیمت برق در فصول کم‌آبی و کاهش تراز سدها است.

سرمایه‌گذاری بانک اروپایی برای مهار تلفات نجومی برق

با توجه به این چالش ساختاری، بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) تمرکز خود را بر ارائه تسهیلات مالی ترجیحی و تشویقی برای پروژه‌های کاهش تلفات انرژی در تاجیکستان معطوف کرده است.

پس از نشست ماه می میان «دلیر جمعه»، وزیر انرژی تاجیکستان و «هولگر ویفل»، رئیس دفتر بانک اروپایی بازسازی و توسعه در دوشنبه، وزارت انرژی این کشور هدف از این رایزنی‌ها را به صراحت اعلام کرد و گزارش داد: «طرفین در خصوص جذب سرمایه‌های ترجیحی برای پروژه‌هایی با هدف کاهش تلفات برق و ارتقای کارآمدی سیستم انرژی کشور گفتگو کردند.»

مقامات همچنین پتانسیل سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در احداث نیروگاه‌های برق‌آبی در حوضه رودخانه زرافشان و ساخت نیروگاه‌های خورشیدی را بررسی کردند.

اگرچه هنوز تامین مالی جدیدی به طور رسمی از این گفتگوها اعلام نشده، اما بستر اجرای آن در قالب برنامه موجود تحت حمایت مشترک بانک اروپایی و اتحادیه اروپا برای شبکه توزیع فراهم است.

تاجیکستان نزدیک به 49.6 میلیون یورو از بانک اروپایی بازسازی و توسعه برای کاهش تلفات برق دریافت خواهد کرد. این بسته حمایتی شامل یک وام 28 میلیون یورویی به همراه کمک‌های بلاعوض و مشاوره‌های فنی برای بازسازی 9 شاخه از شبکه توزیع برق در استان‌های سغد و ختلان است.

کاهش تلفات شبکه؛ راهکار دوشنبه برای فرار از ناترازی زمستانه

«یوسف مجیدی»، معاون اول وزیر مالیه (دارایی) تاجیکستان در این رابطه اظهار داشت که این پروژه کلان منجر به کاهش چشمگیر تلفات انرژی، تعویض زیرساخت‌های مستهلک و فرسوده، نصب کنتورهای هوشمند و مدرن و ارتقای سیستم صدور صورت‌حساب و جمع‌آوری درآمدها خواهد شد.

بر اساس اسناد رسمی پروژه در بانک اروپایی بازسازی و توسعه، هزینه کل این طرح در حدود 43 میلیون یورو برآورد شده که شامل 28 میلیون یورو تامین مالی بانک و 15 میلیون یورو کمک بلاعوض اتحادیه اروپا از طریق "تسهیلات سرمایه‌گذاری آسیا-اقیانوسیه" است.

این طرح سیستم‌های هوشمند صدور قبض و کنتورهای خودکار را در 9 شبکه از شعب باختر، کولاب و گلستان شرکت «شبکه‌های توزیع برق» هدف قرار می‌دهد تا راندمان پایین و تلفات فنی شبکه را مهار کند.

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که تلفات شبکه توزیع تاجیکستان از 19.2 درصد در سال 2024 به 15.6 درصد در سال 2025 کاهش یافته است. با این وجود، حتی پس از این کاهش، بیش از 3.1 میلیارد کیلووات ساعت برق در سال 2025 هدر رفته است؛ رقمی نجومی که مقامات کاهش آن را به نصب کنتورهای هوشمند و سیستم‌های دیجیتال نسبت می‌دهند.

امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، در اواخر سال 2023 در سخنرانی خود در پارلمان با لحنی صریح به این معضل پرداخت و گفت: «تلفات برق ما حدود 4 میلیارد کیلووات ساعت است. اگر جلوی این اتلاف را بگیریم، برق کافی برای همه شهروندان وجود خواهد داشت.»

این اظهارات پاشنه آشیل سیستم انرژی کشور را نشان می‌دهد و تایید می‌کند که چرا کاهش تلفات به یکی از محورهای زیست‌محیطی برای جذب سرمایه‌های بین‌المللی تبدیل شده است. مهار این اتلاف می‌تواند بدون نیاز به احداث نیروگاه‌های جدید، برق مصرفی را آزاد کرده و فشار بر واردات زمستانه را به شدت کاهش دهد.

ذوب شدن یخچال‌های طبیعی و دیپلماسی بین‌المللی آب تاجیکستان

خبرگزاری رویترز در دسامبر 2025 گزارش داد که تاجیکستان پس از یک پاییز خشک و کاهش شدید سطح آب در نیروگاه‌های برق‌آبی، محدودیت‌هایی را برای مصرف انرژی اعمال کرده است. در آن زمان، تراز آب سد نیروگاه برق‌آبی «نورک» که حدود 70 درصد برق کشور را تامین می‌کند، 3.5 متر کمتر از سال قبل از آن بود.

تنش‌های آبی اکنون به محور اصلی دیپلماسی اقلیمی دوشنبه تبدیل شده است. تاجیکستان در ماه می میزبان چهارمین کنفرانس بین‌المللی سطح بالا درباره دهه بین‌المللی اقدام «آب برای توسعه پایدار» بود تا امنیت آب و نابودی یخچال‌های طبیعی را به مذاکرات همکاری منطقه‌ای پیوند بزند.

بر اساس آمارهای تکان‌دهنده، حدود 30 درصد از یخچال‌های طبیعی تاجیکستان در قرن گذشته از بین رفته‌اند. یخچال طبیعی «وانج-یخ» در طول 70 تا 80 سال گذشته بیش از یک کیلومتر عقب‌نشینی کرده و طی سه دهه اخیر بیش از 1000 یخچال طبیعی در این کشور کاملاً محو شده‌اند.

پیامدهای این فاجعه اقلیمی بسیار فراتر از کوه‌های مرتفع تاجیکستان است؛ چرا که تولید برق و شبکه آبیاری کشاورزی هر دو به یک سیستم آبی وابسته‌اند. نیروگاه‌ها به جریان پایدار رودخانه‌ها نیاز دارند و پمپ‌های آبیاری نیز برای انتقال آب به مزارع نیازمند برق هستند.

در همین راستا، بانک جهانی در اول جولای با اعطای یک کمک بلاعوض 75 میلیون دلاری برای پروژه مدیریت آب و آبیاری موافقت کرد. این پروژه با مدرن‌سازی سیستم‌های آبیاری در 100 هزار هکتار از اراضی، به 470 هزار کشاورز کمک کرده و سالانه 29 هزار تن از انتشار دی‌اکسید کربن خواهد کاست. علاوه بر این، صندوق اقلیم سبز (GCF) نیز در نشست اخیر خود در دوشنبه، دو پروژه به ارزش 190 میلیون دلار (شامل 62 میلیون دلار کمک بلاعوض) را برای تاجیکستان تصویب کرد.

همچنین بانک اروپایی در حال آماده‌سازی یک وام 10 میلیون یورویی مجزا برای توسعه شبکه برق و کنتورهای هوشمند در منطقه کولاب است که قرار است در 22 جولای 2026 به تصویب نهایی برسد و 100 درصد آن در ردیف «تامین مالی سبز» قرار دارد.

امروز سیاست آب و انرژی تاجیکستان فراتر از ساخت نیروگاه‌های جدید، بر مدیریت بهینه مصرف و مهار هدررفت انرژی در مواجهه با تغییرات پیش‌بینی‌ناپذیر اقلیمی استوار شده است.

انتهای پیام/