به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، در سالیان گذشته بسیاری از متخصصین و کارشناسان روابط بین الملل، بارها به این نکته اشاره کرده‌اند که ترکیه مداوماً در حال چرخش‌های سیاسی و تغییر مسیر از غرب به شرق و بالعکس است.

گروهی از محققین در «موسسه مطالعات اجتماعی» آنکارا برای بررسی صحت و سقم این ماجرا، کار تحقیقاتی جالب توجهی انجام داده‌اند. این موسسه، گزارش جامعی را منتشر کرده که زبان دیپلماتیک وزارت امور خارجه جمهوری ترکیه را در ربع قرن گذشته بررسی می‌کند.

این گزارش با عنوان «زبان امور خارجه ترکیه: تحلیل گفتمان بیانیه‌های مطبوعاتی وزارت امور خارجه جمهوری ترکیه» که توسط برچین ییگیت اسلان و تیم او  تهیه شده، 6929 بیانیه مطبوعاتی به زبان ترکی منتشر شده در وب‌سایت رسمی وزارتخانه بین ژانویه 2002 تا مه 2026 را با استفاده از روش‌های کمی و کیفی تجزیه و تحلیل کرده است.

نتایج اولیه این گزارش نشان داده که تغییر قابل توجهی در زبان دیپلماتیک ترکیه در 25 سال گذشته رخ داده است.

دسته بندی موضوعی 6929 بیانیه 
این گزارش بیانیه‌های وزارتخانه را در 12 خانواده گفتمانی مختلف طبقه‌بندی کرده که برخی از آنها شامل این موارد است:
همبستگی و برادری، 
محکومیت و اعتراض، 
نگرانی و هشدار، 
اتحاد و دوستی، 
گفتمان هنجاری/قانونی، 
گفتمان تروریسم، 
دیپلماسی بشردوستانه، 
حاکمیت و قلمرو بودند.

طبق این مطالعه، رایج‌ترین خانواده گفتمان در بیانیه‌های وزارتخانه «همبستگی و برادری» بود. این موضوع به تنهایی 28.1 درصد از کل بیانیه‌ها را تشکیل داده است. 

از بین بیانیه‌های وزارت امور خارجه، جایگاه دوم با فراوانی 25.3 درصد به دسته‌ای تعلق دارد که می‌توان آن را دارای «نگرانی و هشدار» دانست. گروه سوم نیز با فراوانی 25.3 درصد از آنِ «محکومیت و اعتراض» با 20.5 درصد است. در ردیف‌های بعدی نیز «اتحاد و دوستی» با 19.4 درصد، تاکید بر موضوعات «هنجاری/قانونی» با 17.8 درصد و «گفتمان مبارزه با تروریسم» با 17.6درصد تعیین شده است. 

خاورمیانه جایگزین دستور کار اتحادیه اروپا 

قابل توجه‌ترین یافته این گزارش، کاهش قابل توجه تمرکز بر اروپا و دستور کار اتحادیه اروپا در بیانیه‌های وزارت امور خارجه بود.
در سال 2004 میلادی 27.7 درصد از بولتن‌های وزارتخانه مربوط به روند اتحادیه اروپا بود، در حالی که در سال 2024 میلادی، این مساله فلسطین بود که با فراوانی 28.7 درصد در صدر قرار گرفت.

تحلیلی بر اساس سبدهای خاص کشور نشان داد که محور اروپا/اتحادیه اروپا در دوره 2002-2004 از محور خاورمیانه و شمال آفریقا جلوتر بود. در سال 2004، سهم محور اروپا/اتحادیه اروپا به 36.4 درصد رسید، در حالی که سهم محور خاورمیانه/شمال آفریقا 27.2 درصد بود.

با این حال، طبق این گزارش، محور اروپا پس از سال 2005 دیگر پیشتازی نبوده و در سال 2024، به دلیل جنگ غزه، سهم محور خاورمیانه/شمال آفریقا به 41.9 درصد افزایش یافت و سهم محور اروپا/اتحادیه اروپا 18.1 درصد بود.

تغییر گفتمان از بلگراد به بیت المقدس

این گزارش نه تنها محاسبه کرده که کدام کشورها بیشتر مورد اشاره قرار گرفته‌اند، بلکه مرکز ثقل جغرافیایی این بحث‌ها را نیز مشخص کرده است.

در حالی که مرکز ثقل گفتمان در دوره 2002-2004 در خط اروپای مرکزی-بالکان قرار داشت، از سال 2008 به بعد، این مرکز به طور دائم به سمت شرق طول جغرافیایی استانبول تغییر مکان داد.

در دوره 2022-2026، مرکز ثقل در خط مدیترانه شرقی-شام مستقر شد. این گزارش این تغییر را به عنوان تغییر مرکز گفتمان دیپلماسی ترکیه از مجاورت بلگراد به خط قبرس-بیروت-بیت المقدس در طول تقریباً یک ربع قرن توصیف می‌کند.

این گزارش همچنین کاهش قابل توجهی در استفاده از مفاهیم فنی خاص فرآیند اتحادیه اروپا را نشان داد. عبارت «مذاکرات الحاق» در 6 بولتن در سال 2007 ظاهر شد، اما از سال 2023 در هیچ بیانیه وزارتخانه‌ای ذکر نشده است.

همچنین عبارت «گزارش پیشرفت» آخرین بار در یک بولتن در سال 2015 استفاده شده و عبارت «معیارهای کپنهاگ» پس از هفت بار استفاده در سال 2003 میلادی، حالا سالهاست که عملاً از گفتمان دستگاه دیپلماسی ترکیه رخت بربسته و ناپدید شده است.

بین سال‌های 2003 تا 2005، تعداد بیانیه‌هایی که از «بروکسل» نام می‌بردند تقریباً برابر با تعداد مواردی بود که از «بیت المقدس» یا «غزه» نام می‌بردند. با این حال، در سال 2023، نام بیت المقدس یا غزه به 28 مورد افزایش یافت و در سال 2024، این تعداد به 49 مورد رسید. در همین دوره، «بروکسل» در محدوده 5 تا 8 بار باقی ماند؛ در سال 2025، تنها در دو بیانیه ظاهر شد.

طبق این گزارش، در سال‌های 2024 و 2025، نام بیت المقدس یا غزه در بیانیه‌های وزارت امور خارجه ترکیه، 6 برابر بیشتر از نام بروکسل بود. در بخش پایانی گزارش، آمده است که بیانیه‌های وزارت امور خارجه ترکیه در یک ربع قرن، سه تحول اساسی را پشت سر گذاشته‌اند. اول؛ متن بیانیه‌ها کوتاه‌تر شدند. دوم، مرکز ثقل گفتمانی از اروپا به خاورمیانه منتقل شد. سوم، زبان وزارت امور خارجه حول مجموعه‌ای محدود و تکراری از ژست‌های دیپلماتیک سازماندهی شد.

طبق این گزارش، بیانیه‌های وزارت امور خارجه به طور فزاینده‌ای از متونی که فرآیندها را توضیح و توجیه می‌کردند، به ابزارهایی برای بیان مواضع و ثبت واکنش‌ها تبدیل شده‌اند.

همچنان که اشاره شد، این گزارش حاکی از آن است که مرکز ثقل گفتمانی منعکس شده در بیانیه‌های وزارتخانه از اروپا و روند اتحادیه اروپا به خاورمیانه، به ویژه مسئله اسرائیل و فلسطین و نوار غزه، تغییر یافته است.

نکته جالب توجه اینجاست که بسیاری از اندیشکده‌های خارجی نیز درباره تغییر مسیر سیاست خارجی ترکیه، دیدگاه‌های مشابهی دارند. به عنوان مثال، موسسه کارنگی اروپا بارها تحول زبان سیاست خارجی ترکیه را از «عضویت در اروپا» به «خودمختاری راهبردی» و «قدرت منطقه‌ای» تحلیل کرده است.

پژوهشگران کارنگی تغییر واژگان رسمی دولت ترکیه را نشانه تغییر جهت‌گیری سیاست خارجی می‌دانند.

در همین حال، شورای روابط خارجی اروپا نیز در چندین مطالعه نشان داده که پس از حدود سال 2016 میلادی سیاست خارجی ترکیه به سمت رویکردی مستقل‌تر و منطقه‌محور حرکت کرده و این تحول در ادبیات رسمی دولت نیز بازتاب یافته است.

از دیگر سو، پژوهشگران موسسه بروکینگز، به‌ویژه در حوزه ترکیه و خاورمیانه، بارها به تغییر لحن دیپلماتیک آنکارا از زبان مبتنی بر همگرایی اروپایی به زبان مبتنی بر امنیت، حاکمیت و رقابت ژئوپلیتیک اشاره کرده‌اند.

در پژوهش‌های مرکز مطالعات راهبردی بین الملل در آمریکا نیز، تحلیل‌هایی انجام شده که بر اساس روش‌های متن‌محور و تحلیل اسناد رسمی برای بررسی تحول اولویت‌های سیاست خارجی، تغییر گفتمان را یکی از شاخص‌های مهم در تغییر راهبرد سیاست خارجی ترکیه قلمداد کرده است.

انگلیسی‌ها و آلمالنی‌ها نیز درباره این موضوع دیدگاه مشابهی دارند. به نحوی که چتم‌هاوس در گزارش‌های خود درباره ترکیه، کاهش محوریت اروپا و افزایش تمرکز بر شرق مدیترانه، خاورمیانه و جهان ترک را از مهم‌ترین تحولات دهه اخیر معرفی کرده است.

موسسه سیاست خارجی و روابط بین الملل آلمان نیز در مطالعات مربوط به ترکیه، تحول واژگان رسمی دولت و وزارت خارجه را به‌عنوان نشانه‌ای از تغییر هویت سیاست خارجی بررسی کرده است.
انتهای پیام/