به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در پی طرح پرسش‌هایی درباره مفهوم «شهادت» و کارکردهای اجتماعی آن، دکتر سیدجواد میری، استاد دانشگاه و جامعه‌شناس، در گفت‌وگویی به بررسی ابعاد تاریخی، معرفتی و اجتماعی این مفهوم پرداخت. وی در ابتدای این گفت‌وگو با تأکید بر ضرورت فهم تاریخی مفهوم شهادت اظهار کرد: پیش از آنکه به کارکردهای اجتماعی شهادت بپردازیم، باید این مفهوم را در بستر تاریخی و تمدنی آن و در چارچوب تبارشناسی تحولاتش بازخوانی کنیم. در قرآن و سنت‌های تفسیری جهان اسلام، اعم از شیعه و سنی، واژه «شهادت» در اصل به معنای حضور، آگاهی و گواهی دادن است.

میری افزود: بررسی ریشه‌شناختی این واژه نشان می‌دهد که «شهادت» در زبان عربی از ریشه‌ای به معنای دیدن، دانستن و گواهی دادن شکل گرفته، اما در سیر تاریخی تمدن اسلامی، این مفهوم به‌تدریج دچار تحول شده و از یک معنای معرفت‌شناختی و حقوقی، به معنای کشته شدن در راه خدا تغییر یافته است. وی با اشاره به کاربرد این واژه در قرآن تصریح کرد: در متون قرآنی، واژه «شهید» عمدتاً در معنای «گواه» و «ناظر» به کار رفته است و حتی در مواردی به‌عنوان صفتی برای خداوند استفاده شده است؛ مانند آیه «إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ». همچنین در آیاتی مانند 282 سوره بقره، «شهادت» به معنای گواهی حقوقی به کار رفته است.

این استاد دانشگاه ادامه داد: در مقابل، برای اشاره به کشته‌شدگان در راه خدا، قرآن از تعابیری مانند «فی سبیل‌الله» استفاده می‌کند، بدون آنکه الزاماً واژه «شهید» را به‌کار ببرد. این نکته نشان می‌دهد که معنای رایج امروزی از شهادت، حاصل یک تحول تاریخی است. میری با اشاره به عوامل این تحول معنایی گفت: از قرون اولیه اسلامی، تحت تأثیر عواملی همچون تعامل با سنت‌های مسیحی و نیز گسترش فتوحات، مفهوم شهادت به‌تدریج از «گواهی» به «کشته شدن در راه عقیده» تغییر یافت. در سنت مسیحی، واژه‌ای که به معنای «شاهد» بود، به کسانی اطلاق می‌شد که در راه ایمان کشته می‌شدند و این الگو به‌مرور وارد ادبیات اسلامی شد.

وی همچنین نقش سنت حدیثی را در این تحول مهم دانست و افزود: در احادیث، دامنه مفهوم شهادت گسترش یافت و علاوه بر کشته‌شدگان در جنگ، موارد دیگری نیز ذیل این عنوان قرار گرفت که نشان‌دهنده نوعی قدسی‌سازی مرگ‌های خاص در سنت دینی است. میری در ادامه به تفسیرهای کلاسیک اشاره کرد و گفت: مفسران قرآن تلاش کرده‌اند میان معنای لغوی «شهادت» به‌عنوان گواهی و معنای اصطلاحی آن به‌عنوان کشته شدن در راه خدا نوعی جمع برقرار کنند. برای مثال، در تفسیر طبری و فخر رازی، شهید کسی دانسته شده که به‌واسطه مقام و وضعیت خاص خود، نوعی حضور و شهود در برابر حقیقت دارد.

وی با تأکید بر نقش سنت شیعی افزود: در تفاسیر شیعی، مفهوم شهادت پیوندی عمیق با دو کلان‌مفهوم «امامت» و «عاشورا» پیدا می‌کند. در این چارچوب، امام به‌عنوان شاهد اعمال انسان‌ها و شهادت به‌عنوان یک سلوک معنوی و عرفانی تفسیر می‌شود که در واقعه عاشورا به اوج خود می‌رسد. این جامعه‌شناس در ادامه به بازخوانی معاصر مفهوم شهادت پرداخت و اظهار کرد: در دوران معاصر، به‌ویژه در آثار متفکرانی مانند شهید مطهری و دکتر شریعتی، مفهوم شهادت از یک وضعیت صرفاً اخروی، به یک کنش اجتماعی و سیاسی فعال تبدیل شده است. در این نگاه، شهادت به‌عنوان ابزاری برای مقاومت در برابر ظلم و بی‌عدالتی بازتعریف می‌شود.

وی افزود: در این چارچوب، شهادت صرفاً یک مرگ نیست، بلکه نوعی «گواهی دادن» عملی به حقیقت است؛ گواهی‌ای که می‌تواند ساختارهای اجتماعی و سیاسی را به چالش بکشد. میری در پاسخ به پرسشی درباره نقش ایثار در شکل‌گیری جامعه گفت: اساساً جامعه بدون مفاهیمی مانند ایثار، همدلی، شفقت و توجه به دیگری شکل نمی‌گیرد. این عناصر، ابعاد کیفی و وجودی جامعه را تشکیل می‌دهند و بدون آن‌ها، جامعه صرفاً به مجموعه‌ای از ساختارهای مادی تقلیل پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: ایثار و ازخودگذشتگی، از مهم‌ترین مؤلفه‌هایی هستند که امکان تداوم و پایداری جامعه را فراهم می‌کنند و در سنت‌های دینی و عرفانی نیز همواره مورد تأکید قرار گرفته‌اند. این استاد دانشگاه درباره تأثیر فرهنگ شهادت بر مطالبات اجتماعی نیز گفت: فرهنگ شهادت می‌تواند جهت‌گیری‌های اخلاقی و اجتماعی جامعه را تغییر دهد و مفاهیمی مانند عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی، صبر و مقاومت را تقویت کند. در این چارچوب، انسان خود را در محضر حقیقت می‌بیند و رفتار خود را بر اساس آن تنظیم می‌کند.

وی در پایان با اشاره به تفاوت میان «مرگ» و «شهادت» تصریح کرد: در نگاه دینی، انسان موجودی صرفاً مادی نیست و حیات او به زندگی دنیوی محدود نمی‌شود. از این منظر، شهادت نوعی گذار آگاهانه در مسیر تکامل وجودی انسان است، در حالی که مرگ صرفاً یک رخداد زیستی تلقی می‌شود.

انتهای پیام/