به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، عاشورا، در حافظه‌ فرهنگی ایرانیان، تنها یک واقعه‌ تاریخی نیست؛ زخمی است که قرن‌ها در جان ادبیات فارسی زنده مانده است. در این وادی، عموماً شعر فارسی بوده است که رسالت رساندن شکوه حماسه ظهر روز دهم را بر دوش کشیده است. طی سده‌های متمادی، شاعران بسیاری در ادب فارسی، فارغ از مذهب و آیین، کلام خود را به ذکر مصیبت اهل بیت(ع) متبرک کردند. اگر شعر فارسی در قالب‌هایی چون مرثیه، تعزیه و نوحه را سرشار از نام و نفس عاشورا می‌بینیم، در قلمرو ادبیات داستانی، این حضور کم‌رنگ‌تر است؛ حضوری که بیشتر از آن‌که نشانه‌ بی‌توجهی نویسنده به این واقعه باشد، نشانه‌ قدسی بودن ساحت عاشورا و ثقل موضوع برای نویسنده است.

این موضوع را می‌توان در دلایل مختلفی جست‌وجو کرد. یکی از نخستین علت‌ها، قداست بی‌مانند درباره واقعه عاشوراست. رمان، قلمرو تخیل است؛ جایی برای بازسازی، مکاشفه و افزودن جزئیات انسانی. اما وقتی سخن از عاشورا به میان می‌آید، هر واژه زیر نگاه تاریخ، ایمان و عاطفه قرار می‌گیرد. از سوی دیگر، عاشورا رویدادی است که روایت آن، نیازمند ایجاد تعادل میان تاریخ و هنر است. رمان باید زنده باشد، شخصیت داشته باشد و از گفت‌وگو، تعلیق و کشمکش برخوردار باشد، اما عاشورا، در عین دارا بودن همه‌ عناصر دراماتیک، از آن‌چنان قطعیت و حرمت تاریخی برخوردار است که نویسنده نمی‌تواند آزادانه هر آنچه می‌خواهد به آن بیفزاید. در نتیجه، خلق رمانی درباره عاشورا، به مثابه حرکت روی تیغ و راه رفتن روی خط باریک وفاداری و آفرینش است؛ خطی که همه‌ نویسندگان توان عبور از آن را ندارند.

از سوی دیگر، سنت ادبی ما سال‌هاست که عاشورا را بیشتر در شعر و آیین‌های سوگ تجربه کرده است. شعر، با ایجاز و موسیقی و عاطفه، توانسته است بار این مصیبت را به خوبی به دوش بکشد. تعزیه، با صحنه و صدا، آن را به نمایش درآورده است. نثر مذهبی، با روایت و سوگواری، حافظ آن بوده است. در چنین بستری، رمان به عنوان قالبی مدرن‌تر، دیرتر فرصت یافته تا جای خود را باز کند؛ و شاید هنوز هم در برابر شکوه قالب‌های سنتی، با نوعی احتیاط حرکت می‌کند. اگرچه در دهه‌های گذشته تلاش‌هایی در جهت خلق داستان درباره حماسه حسینی صورت گرفته و نویسنده تلاش کرده تا با پرداختن به برخی از زوایای عاشورا، دِین خود به این حوزه را ادا کند، اما همچنان دست ادب فارسی از ارائه رمانی درباره عاشورا خالی است.

منصور انوری، نویسنده پیشکسوت و صاحب‌نام، تلاش دارد در رمانی دو جلدی با عنوان «عاشورا» بخشی از دین ادبیات داستانی به حماسه امام حسین(ع) در ظهر عاشورا را ادا کند. این اثر که قرار است از سوی به‌نشر منتشر شود، اولین رمان درباره حماسه حسینی است.

  به گفته نویسنده؛ قصه «عاشورا» از زمانی آغاز می‌شود که حضرت ابراهیم(ع) به جزیره‌العرب آمدند و بنای کعبه را با حضرت اسماعیل (ع) ساختند؛ سپس به بعثت پیامبر (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و امام حسن (ع) می‌رسیم و بعد وارد عاشورا می‌شویم. اما هسته اصلی رمان از زمانی آغاز می‌شود که معاویه از دنیا می‌رود و یزید به حکومت می‌رسد و به حاکم مدینه نامه می‌نویسد تا از امام حسین (ع) بیعت بگیرد. نقطه شروع واقعی رمان همان امتناع امام از بیعت و حرکت ایشان به‌سوی مکه همراه با خانواده است. روایت، منزل به منزل جلو می‌آید؛ در هر منزل گفت‌وگوها، آمدن‌ها و رفتن‌ها، ریزش‌ها و رویش‌ها ثبت می‌شود.

انوری در گفت‌وگویی با تسنیم درباره آخرین خبرها درباره این پروژه جدید در ادبیات داستانی و سختی کار برای نویسنده گفت. مشروح این گفت‌وگو را می‌توانید در ادامه بخوانید:

*تسنیم: آقای انوری رمان «عاشورا» اولین رمانی است که درباره این واقعه نوشته شده. در حال حاضر در چه مرحله‌ای قرار دارد و فکر می‌کنید که کار کی به اتمام برسد؟ 

در حال حاضر «عاشورا» را یک بار نوشته‌ام، اما نیاز است که یک دور دیگر بازنویسی کنم تا به آن قالب ایده‌آلی که مد نظرم است، برسم. در حال حاضر، دو سالی است که درگیر بیماری هستم، تمام آرزویم این است که بتوانم این کار را به اتمام برسانم. 

*تسنیم: چه شد که از میان موضوعات مختلفی که در تاریخ اسلام وجود دارد و قابلیت پرداختن به یک کار داستانی فاخر دارد، واقعه عاشورا را با همه سختی‌هایی که دارد، انتخاب کردید؟

من یک بار از علامه جعفری- خدایش رحمت کناد- مطلبی را شنیدم. ایشان فرموده بود که حاضرم هر ثوابی که کردم، بدهم به کسی که بتواند رمانی برای عاشورا بنویسد. زمانی که این مطلب را از ایشان شنیدم، مشغول نوشتن رمان «گذرگاه» بودم. فکر می‌کردم وقتی این رمان را تمام کردم، به سراغ واقعه عاشورا خواهم رفت، اما همزمان به بیماری سفت و سختی درگیر شدم. امید دارم با عنایت اباعبدالله الحسین(ع) بتوانم کار را ادامه دهم. قصد دارم کاری عالی در این زمینه ارائه دهم که نه فقط مخاطب فارسی‌زبان که مخاطبان دیگر زبان‌ها را نیز به خود جلب کند.

شخصیت امام حسین(ع) و شکوه واقعه عاشوران آنچنان است که فقط مسلمانان از آن الهام نگرفته‌اند. این واقعه غیرمسلمانان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. به عنوان نمونه، وقتی از گاندی می‌پرسند که انگلیسی‌ها را چطور از هندوستان خارج کردید؟ گفت که من از امام حسین(ع) مسلمانان الگو گرفتم.  

*تسنیم: ساحت عاشورا، متفاوت با دیگر وقایع تاریخ اسلام است. ساحتی است که نزدیک شدن به آن کار دشواری است و از سوی دیگر، چالش‌های متعددی برای نویسنده رمان و ادبیات داستانی در این مسیر وجود دارد. مرز بین تاریخ‌نگاری و آغاز تخیل نویسنده در این حوزه کجاست؟ درباره چالش‌هایی که در این کار با آن مواجه هستید، بفرمایید.

نوشتن از عاشورا کار سختی است. برای روایت کردن این واقعه در قالب رمان، آثار متعدد تحقیقی و پژوهشی را مطالعه کردم و در این مسیر از کمک‌ها و راهنمایی‌های دکتر محمدرضا سنگری استفاده کردم، اما عاشورا حساسیت موضوعی دارد و خیلی نمی‌توان حالت رمان به آن داد. عشق من عاشوراست. تمام آرزوی من در گروِ این است که بتوانم این کار را به سرانجام برسانم و اثری ارائه دهم که آرزوی علامه جعفری بود.