به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، در دل کوهپایه‌های سرسبز شرق استان گلستان، جایی که تاریخ، قومیت و آیین در هم تنیده شده‌اند، یکی از کهن‌ترین و منحصربه‌فردترین جلوه‌های عزاداری محرم در ایران هر سال زنده می‌شود؛ آیینی با نام «سینه‌زنی کمر به کمر» که در میان مردم قزلباش رامیان نه فقط یک شیوه سوگواری، بلکه نماد عمیق وحدت، هویت جمعی و پیوند تاریخی با فرهنگ عاشورا به شمار می‌رود.

این آیین که در اسفند 1394 در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده، امروز نیز همچنان در دهه اول محرم با شکوهی خاص در مساجد و میدان امام علی(ع) رامیان برگزار می‌شود و جلوه‌ای زنده از استمرار فرهنگ عاشورایی در شرق گلستان را به نمایش می‌گذارد.

ریشه‌های تاریخی شکل‌گیری یک آیین جمعی

بر اساس روایت‌های تاریخی و نقل‌های شفاهی بزرگان منطقه، مردم قزلباش رامیان از دیرباز در قالب هفت طایفه اصلی شامل زرلو، کاغذلو، بای، صادقلو، قوانلو، رجبی و بیگ‌ها شناخته می‌شدند. هر یک از این طوایف دارای نشانه‌ها، پوشش‌ها و شال‌های کمر با رنگ‌های خاص بودند که هویت جمعی آنان را مشخص می‌کرد.

در گذشته، مردان هر طایفه در مراسم محرم با همان شال‌های ابریشمی خاص خود در عزاداری‌ها حاضر می‌شدند و هنگام سینه‌زنی، به‌صورت حلقه‌ای، کمر یکدیگر را می‌گرفتند. این شیوه عزاداری به‌تدریج به یک ساختار آیینی منسجم تبدیل شد که بعدها با عنوان «کمر به کمر» شناخته شد.

این آیین، اگرچه ریشه در سنت‌های قومی دارد، اما به‌مرور با فرهنگ عاشورا درآمیخت و از یک رفتار جمعی ساده به یک کنش آیینی-مذهبی عمیق تبدیل شد؛ کنشی که در آن سوگ امام حسین(ع) با مفهوم وحدت اجتماعی گره خورده است.

با گذشت زمان و تغییر سبک پوشش و زندگی اجتماعی، شکل ظاهری آیین نیز دستخوش تحول شد. شال‌های رنگی و مشخص طایفه‌ای به تدریج جای خود را به پوشش‌های یکدست‌تر دادند، اما جوهره آیین همچنان حفظ شد.

امروزه در دهه اول محرم، هر طایفه در مسجد خود مراسم عزاداری برگزار می‌کند، اما در روز عاشورا، همه طوایف بدون تفکیک قومی یا اجتماعی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و حلقه‌ای واحد از عزاداران شکل می‌دهند. این نقطه، اوج معنایی آیین «کمر به کمر» است؛ جایی که هویت‌های محلی در دل یک هویت بزرگ‌تر مذهبی حل می‌شوند.

حلقه‌ای از سوگ و هماهنگی 

آیین سینه‌زنی کمر به کمر از نظر ساختاری یکی از متفاوت‌ترین الگوهای عزاداری در ایران محسوب می‌شود. عزاداران در چند ردیف منظم، کمر یکدیگر را گرفته و به صورت دایره‌ای یا حلقه‌ای در میدان اصلی شهر حرکت می‌کنند.

در مرکز این حلقه، محور معنایی آیین شکل می‌گیرد؛ جایی که نوحه‌خوانان اشعار عاشورایی را به دو زبان فارسی و ترکی اجرا می‌کنند و عزاداران با ریتمی هماهنگ، سینه‌زنی و حرکات آیینی را انجام می‌دهند.

حرکت دایره‌ای این جمعیت، تنها یک فرم فیزیکی نیست، بلکه نمادی از پیوستگی اجتماعی و گردش حول محور ولایت در فرهنگ شیعی تلقی می‌شود؛ مفهومی که در باورهای مردمی این منطقه جایگاه ویژه‌ای دارد.

در جریان این مراسم، عناصر نمادین متعددی به چشم می‌خورد که هر یک حامل معنا و تاریخ هستند. «علم» و «نخل» از مهم‌ترین این نمادها محسوب می‌شوند.

نخل در این آیین، نمادی از تابوت امام حسین(ع) یا حجله شهیدان کربلا تلقی می‌شود که با پارچه‌های سبز و سفید، آینه‌ها و تزئینات سنتی آراسته می‌گردد. حرکت نخل در میان عزاداران، بازنمایی نمادین کاروان کربلا و تشییع پیکر شهداست.

علم نیز به‌عنوان نشانه‌ای از هویت قبایل و طوایف در گذشته شناخته می‌شده و امروز به نمادی از وفاداری و ایستادگی در مسیر حق تبدیل شده است.

آیین «کمر به کمر» در رامیان معمولاً از مساجد محلات مختلف آغاز می‌شود. عزاداران پس از تجمع اولیه، به سمت میدان امام علی(ع) حرکت می‌کنند؛ میدانی که به نقطه مرکزی اجتماع آیینی تبدیل شده است.

با حرکت دسته‌ها به سمت میدان، جمعیت عزادار لحظه به لحظه گسترده‌تر می‌شود و حلقه سینه‌زنی بزرگ‌تری شکل می‌گیرد. این حرکت تدریجی، نوعی نماد رشد همبستگی اجتماعی و پیوستن طوایف مختلف به یک وحدت مشترک است.

در پایان مراسم، نماز ظهر عاشورا با حضور گسترده عزاداران در همین میدان اقامه می‌شود؛ لحظه‌ای که اوج معنویت آیین را شکل می‌دهد.

یکی از مهم‌ترین تفاسیر فرهنگی این آیین، مفهوم «محوریت ولایت» در مرکز حلقه عزاداران است. بر اساس این برداشت نمادین، حرکت دایره‌ای عزاداران به دور یک محور واحد، نمادی از گردش جامعه اسلامی حول محور امامت و ولایت است.

در این ساختار، گروه‌های عزادار در دو ردیف اصلی قرار می‌گیرند؛ ردیف اول با پوشش سفید به نشانه امام حسین(ع) و ردیف دوم با پوشش سبز به نشانه حضرت ابوالفضل العباس(ع). این تقسیم‌بندی نمادین، بیانگر رابطه میان امام، یاران و پیروان در فرهنگ عاشورایی است.

‌وحدت فراتر از قومیت 

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آیین «کمر به کمر»، نقش آن در تقویت همبستگی اجتماعی میان طوایف مختلف قزلباش است. این آیین، مرزهای قومی و طایفه‌ای را در روز عاشورا از میان برمی‌دارد و همه شرکت‌کنندگان را در قالب یک هویت واحد گرد هم می‌آورد.

این هم‌افزایی اجتماعی، از مهم‌ترین کارکردهای فرهنگی آیین به شمار می‌رود؛ چرا که در بستر آن، مفهوم «با هم بودن» بر تفاوت‌های قومی غلبه می‌کند.

بر اساس نقل‌های شفاهی بزرگان منطقه، سابقه این آیین به حدود 500 سال پیش و حتی به دوره صفوی بازمی‌گردد. اگرچه اسناد مکتوب دقیقی درباره آغاز آن وجود ندارد، اما استمرار طولانی‌مدت این آیین نشان‌دهنده ریشه‌دار بودن آن در فرهنگ محلی است.

ثبت این آیین در فهرست میراث ناملموس کشور در سال 1394، گامی مهم در جهت حفظ و معرفی آن به‌عنوان بخشی از فرهنگ ملی ایران بوده است. این ثبت، نه‌تنها ارزش فرهنگی آیین را تثبیت کرده، بلکه زمینه توجه بیشتر به آن در حوزه پژوهش‌های مردم‌شناسی و میراث فرهنگی را فراهم ساخته است.

آیین «سینه‌زنی کمر به کمر» در رامیان، صرفاً یک مراسم عزاداری نیست؛ بلکه روایتی زنده از تاریخ، هویت و همبستگی اجتماعی است. این آیین در دل خود مفاهیمی چون وحدت، وفاداری، سوگ و پیوند اجتماعی را به شکلی منسجم به نمایش می‌گذارد.

امروز نیز در میان تغییرات سریع اجتماعی، این آیین همچنان زنده است و هر سال در محرم، بار دیگر حلقه‌ای از انسان‌ها را گرد هم می‌آورد؛ حلقه‌ای که نه فقط کمرها، بلکه دل‌ها را به هم پیوند می‌دهد.

انتهای پیام/