به گزارش خبرنگار دانشگاه خبرگزاری تسنیم، مهاجرت نخبگان و اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های حوزه آموزش عالی تبدیل شده است.

اگرچه درباره میزان و گستردگی این پدیده دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، اما کارشناسان معتقدند خروج استادان دانشگاه از کشور می‌تواند پیامدهایی فراتر از کاهش تعداد اعضای هیئت علمی داشته باشد و بر کیفیت آموزش، تولید علم، فعالیت‌های پژوهشی و تربیت نیروی انسانی متخصص تأثیر بگذارد.

در شرایطی که کشورهای مختلف جهان برای جذب پژوهشگران، دانشمندان و استادان برجسته رقابت می‌کنند، دانشگاه‌های ایران نیز با چالش حفظ سرمایه انسانی علمی مواجه هستند. در این میان، دو عضو هیئت علمی نمونه کشوری با تشریح مهم‌ترین عوامل مؤثر بر مهاجرت استادان و ارائه راهکارهایی برای مدیریت این روند، بر ضرورت توجه جدی مسئولان به مسائل آموزش عالی تأکید کرده‌اند.

معیشت، نخستین گام برای حفظ سرمایه انسانی دانشگاه‌ها

حسین سلیمی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و منتخب عضو هیئت علمی نمونه کشوری، با تأیید وجود پدیده مهاجرت اعضای هیئت علمی، معتقد است که برای جلوگیری از افزایش این روند باید سه اقدام اساسی در دستور کار قرار گیرد. به گفته وی، نخستین و مهم‌ترین اقدام، تأمین مناسب معیشت استادان دانشگاه است. سلیمی معتقد است اعضای هیئت علمی باید بتوانند بدون دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی، انرژی و تمرکز خود را صرف فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی کنند.

وی با اشاره به اقداماتی که دولت در زمینه بهبود وضعیت حقوقی استادان انجام داده است، تأکید می‌کند که هنوز برخی موانع اجرایی و مقاومت‌ها در بخش‌هایی از ساختار اداری کشور وجود دارد که مانع از تحقق کامل این برنامه‌ها می‌شود. از نگاه او، تأخیر در پرداخت حقوق و مزایا یا بی‌ثباتی در حمایت‌های مالی می‌تواند بر رضایت شغلی استادان تأثیر منفی بگذارد و انگیزه ماندگاری آنان در دانشگاه‌ها را کاهش دهد.

پژوهش بدون امکانات ممکن نیست

دومین محور مورد تأکید سلیمی، فراهم شدن زیرساخت‌ها و امکانات پژوهشی مورد نیاز دانشگاه‌هاست. وی معتقد است فعالیت علمی در دنیای امروز بدون دسترسی به منابع علمی روزآمد، شبکه‌های بین‌المللی دانش و همکاری‌های علمی گسترده امکان‌پذیر نیست. این استاد دانشگاه تصریح می‌کند که مسئله کمبود امکانات تنها محدود به رشته‌های فنی، مهندسی یا علوم پایه نیست، بلکه پژوهشگران حوزه علوم انسانی نیز برای انجام تحقیقات کیفی و اثرگذار به دسترسی گسترده به منابع علمی، پایگاه‌های اطلاعاتی بین‌المللی و فرصت‌های تعامل با مراکز علمی جهان نیاز دارند.

کارشناسان نیز بر این باورند که فاصله گرفتن از جریان‌های علمی بین‌المللی می‌تواند توان رقابتی دانشگاه‌ها را کاهش دهد و انگیزه مهاجرت پژوهشگران را افزایش دهد؛ زیرا بسیاری از آنان برای ادامه فعالیت در مرزهای دانش به محیط‌های علمی مجهزتر روی می‌آورند.

تبدیل مهاجرت به فرصت

سلیمی در کنار تأکید بر کاهش عوامل مهاجرت، نگاه متفاوتی نیز به این موضوع دارد. وی معتقد است در مواردی که استادان و پژوهشگران به دانشگاه‌ها و مراکز علمی خارج از کشور مهاجرت می‌کنند، نباید ارتباط آنان با شبکه دانشگاهی ایران قطع شود. به گفته او، بسیاری از کشورها از ظرفیت دانشمندان مهاجر خود برای توسعه علمی بهره می‌برند و ایران نیز می‌تواند با ایجاد سازوکارهای مناسب، از دانش، تجربه و امکانات دانشگاه‌های محل فعالیت این افراد استفاده کند. اجرای پروژه‌های مشترک پژوهشی، راهنمایی دانشجویان تحصیلات تکمیلی، تدریس مجازی و همکاری‌های علمی بین‌المللی از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند مهاجرت را از یک تهدید صرف به فرصتی برای توسعه علمی کشور تبدیل کند.

فرسودگی تجهیزات؛ چالشی برای دانشگاه‌های کشور

در همین زمینه، مجتبی صدیقی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر و منتخب عضو هیئت علمی نمونه کشوری، یکی از مهم‌ترین مشکلات آموزش عالی را نیاز دانشگاه‌ها به نوسازی تجهیزات و امکانات پژوهشی می‌داند. وی معتقد است دانشگاه‌ها برای ایفای نقش خود در تولید علم و تربیت نیروی انسانی متخصص، نیازمند تجهیزات مدرن و به‌روز هستند. به گفته صدیقی، محدودیت‌های اقتصادی و مشکلات سال‌های اخیر باعث شده بخشی از امکانات دانشگاهی فرسوده شود و این موضوع بر کیفیت فعالیت‌های علمی اثر بگذارد.

او تأکید می‌کند که حرکت در مرزهای دانش و رقابت با دانشگاه‌های مطرح جهان بدون سرمایه‌گذاری مستمر در حوزه پژوهش امکان‌پذیر نیست. از این رو، اختصاص منابع مالی بیشتر برای توسعه آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و زیرساخت‌های فناورانه دانشگاه‌ها یک ضرورت محسوب می‌شود.

ضرورت جوان‌سازی هیئت علمی

صدیقی همچنین به مسئله جذب اعضای هیئت علمی جوان اشاره می‌کند و آن را یکی از نیازهای مهم دانشگاه‌های کشور می‌داند.

به گفته وی، بسیاری از استادان فعلی در سال‌های آینده بازنشسته خواهند شد و لازم است دانشگاه‌ها از هم‌اکنون برای جایگزینی آنان برنامه‌ریزی کنند. وی معتقد است کاهش بروکراسی‌های اداری، تسریع فرآیند جذب و فراهم کردن شرایط مناسب برای ورود نخبگان جوان به دانشگاه‌ها می‌تواند به پویایی بیشتر نظام آموزش عالی کمک کند.

کارشناسان نیز هشدار می‌دهند که طولانی شدن فرآیند جذب هیئت علمی و محدودیت فرصت‌های شغلی برای فارغ‌التحصیلان ممتاز، می‌تواند بخشی از نیروهای مستعد را به سمت مهاجرت سوق دهد.

حمایت از استادان جوان؛ راهکاری برای کاهش مهاجرت

این عضو هیئت علمی دانشگاه امیرکبیر درباره مهاجرت استادان دانشگاه می‌گوید اگرچه ابعاد این پدیده ممکن است در برخی موارد بیش از اندازه برجسته شود، اما اصل مسئله قابل انکار نیست. به اعتقاد وی، بخشی از استادان به دلیل دسترسی به امکانات پژوهشی گسترده‌تر و شرایط حرفه‌ای مناسب‌تر، فعالیت در خارج از کشور را انتخاب می‌کنند.

صدیقی بر این باور است که رسیدگی به وضعیت معیشتی اعضای هیئت علمی، به‌ویژه استادان جوان، می‌تواند نقش مهمی در کاهش انگیزه مهاجرت داشته باشد. وی حمایت در حوزه مسکن، تسهیلات رفاهی و ایجاد امنیت شغلی را از جمله اقداماتی می‌داند که می‌تواند رضایت شغلی و تعلق سازمانی استادان را افزایش دهد.

مهاجرت؛ مسئله‌ای چندبعدی

بررسی دیدگاه‌های مطرح‌شده نشان می‌دهد مهاجرت اعضای هیئت علمی تنها ناشی از مسائل اقتصادی نیست. هرچند وضعیت درآمدی و رفاهی استادان اهمیت زیادی دارد، اما عواملی مانند کیفیت محیط پژوهشی، امکان مشارکت در پروژه‌های بین‌المللی، فرصت‌های پیشرفت حرفه‌ای، امنیت شغلی، استقلال علمی دانشگاه‌ها و چشم‌انداز آینده نیز در تصمیم‌گیری افراد نقش تعیین‌کننده دارند. به همین دلیل، حل این مسئله نیازمند نگاه جامع و فرابخشی است؛ نگاهی که همزمان به ابعاد اقتصادی، علمی، پژوهشی و مدیریتی توجه داشته باشد.

راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت مهاجرت استادان

کارشناسان حوزه آموزش عالی برای کاهش روند مهاجرت اعضای هیئت علمی و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان ایرانی مجموعه‌ای از راهکارها را پیشنهاد می‌کنند:

بهبود نظام پرداخت حقوق و مزایا و افزایش قدرت خرید اعضای هیئت علمی.

 اجرای برنامه‌های حمایتی ویژه برای تأمین مسکن استادان جوان.

افزایش بودجه پژوهشی دانشگاه‌ها و نوسازی تجهیزات علمی و آزمایشگاهی.

تسهیل دسترسی پژوهشگران به منابع علمی و شبکه‌های بین‌المللی دانش.

اصلاح و تسریع فرآیند جذب اعضای هیئت علمی جدید.

توسعه همکاری‌های مشترک با دانشگاه‌ها و مراکز علمی معتبر جهان.

ایجاد بانک اطلاعاتی و شبکه ارتباطی منسجم برای همکاری با استادان و پژوهشگران ایرانی خارج از کشور.

فراهم کردن زمینه مشارکت نخبگان مهاجر در پروژه‌های علمی و فناورانه داخل کشور.

در آخر...

مهاجرت اعضای هیئت علمی را نمی‌توان صرفاً به عنوان خروج تعدادی استاد از دانشگاه‌ها تلقی کرد؛ این پدیده به طور مستقیم با آینده علمی کشور، کیفیت آموزش عالی و توان رقابت دانشگاه‌ها در عرصه جهانی ارتباط دارد. اظهارات حسین سلیمی و مجتبی صدیقی نشان می‌دهد که سه محور اصلی شامل بهبود معیشت استادان، توسعه زیرساخت‌های پژوهشی و حمایت از نسل جوان دانشگاهی، مهم‌ترین پیش‌نیازهای کاهش مهاجرت و افزایش ماندگاری نخبگان علمی در کشور هستند.

در عین حال، تجربه کشورهای موفق نشان داده است که حتی در صورت وقوع مهاجرت نیز می‌توان از طریق حفظ ارتباط با دانشمندان و پژوهشگران خارج از کشور، شبکه‌ای گسترده از همکاری‌های علمی ایجاد کرد. از این رو، سیاست‌گذاری هوشمندانه در حوزه آموزش عالی باید هم بر کاهش عوامل مهاجرت تمرکز داشته باشد و هم از ظرفیت نخبگان ایرانی در سراسر جهان برای توسعه علمی کشور بهره ببرد.

انتهای پیام/