علمبندان؛ آیینی که خراسان جنوبی را به استقبال محرم میبرد
- اخبار استانها
- اخبار خراسان جنوبی
- 25 خرداد 1405 - 13:17
به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، هنوز آفتاب آخرین روز ماه ذیالحجه به طور کامل غروب نکرده که در جایجای خراسان جنوبی، حسینیهها، تکایا و هیئتهای مذهبی حال و هوایی متفاوت به خود میگیرند؛ حال و هوایی که با صدای چاووشی، دود اسپند، صلوات مردم و حرکت آرام دستهایی که پارچههای نذری را بر علمها میبندند، معنا پیدا میکند. اینجا محرم پیش از آغاز، در دل مردم آغاز شده است.
آغاز رسمی عزاداری با آیین علمبندان
در میان آیینهای مذهبی و سنتهای عاشورایی خراسان جنوبی، «علمبندان» یا «عقد علم» جایگاهی ویژه و ریشهدار دارد. این آیین که در بسیاری از شهرها و روستاهای استان در غروب آخرین روز ذیالحجه برگزار میشود، به عنوان آغاز رسمی عزاداری حضرت سیدالشهدا(ع) شناخته میشود؛ هرچند در برخی مناطق بنا بر باورهای محلی، در روزهای ابتدایی محرم نیز برگزار میگردد. با برگزاری این آیین، فضای عمومی شهرها و روستاها دگرگون میشود؛ پرچمهای سیاه بر سردر خانهها و حسینیهها نصب میشود و مردم خود را برای ورود به ماه سوگ و حماسه آماده میکنند.
علم؛ نماد هویت، نه صرفاً یک ابزار عزاداری
در فرهنگ مردم خراسان جنوبی، علم تنها یک نماد ساده عزاداری نیست، بلکه هر علم هویتی مستقل دارد و به نام یکی از شخصیتهای مقدس واقعه کربلا، از جمله امام حسین(ع) و حضرت ابوالفضل(ع) شناخته میشود. این نگاه سبب شده علم در ذهن و باور مردم جایگاهی فراتر از یک وسیله آیینی داشته باشد؛ جایگاهی که با احترام، تقدس و ارادت گره خورده است. در بسیاری از خانوادهها، مسئولیت نگهداری و حمل علم به صورت موروثی و نسل به نسل منتقل میشود و این امر، علمبندان را به بخشی از هویت خانوادگی و اجتماعی تبدیل کرده است.
آداب برگزاری؛ از چاووشی تا بستن نذریها
با اعلام زمان مراسم از طریق چاووشی یا بلندگو، مردم در حسینیهها و تکایا گرد هم میآیند. فضای مراسم با نوای چاووشی، دود اسپند و صلواتهای پیدرپی حال و هوایی معنوی و خاص به خود میگیرد.در این میان، سادات، بزرگان هیئت و خادمان، پارچهها، شالها و دستمالهای نذری مردم را با آدابی ویژه بر علمها میبندند. هر پارچه نذر، نیتی در دل دارد؛ نیتی برای شفا، حاجت، گرهگشایی یا تبرک. پس از پایان مراسم، بسیاری از این پارچهها باز شده و صاحبانشان آنها را برای سالها نگهداری میکنند؛ برخی آن را به لباس کودکان تبدیل میکنند و برخی در مناسبتهای مذهبی از آن بهره میبرند؛ باوری که به این اشیا قداستی خاص میبخشد.
علمبندان؛ پیوند ایمان و مشارکت اجتماعی
علمبندان تنها یک آیین مذهبی نیست، بلکه جلوهای از مشارکت اجتماعی و همبستگی مردم است. در این مراسم، تمام نسلها در کنار یکدیگر حضور دارند؛ از کودکان و نوجوانان تا جوانان، سالمندان، بانوان و پیرغلامان حسینی.این حضور جمعی باعث شده علمبندان به بستری برای انتقال فرهنگ عاشورا از نسل گذشته به نسل امروز تبدیل شود؛ انتقالی که نه در قالب آموزش رسمی، بلکه در دل تجربه زیسته مردم شکل میگیرد.
نقش بانوان در استمرار یک سنت کهن
در برخی مناطق استان از جمله شهرستان بشرویه، بانوان نقش پررنگی در آمادهسازی علمها دارند. آنها با دستان خود پارچههای نذری را آماده میکنند و با دقت و نیت معنوی آنها را برای بستن بر علمها مهیا میسازند. این حضور فعال نشاندهنده آن است که علمبندان تنها یک آیین مردانه یا تشریفاتی نیست، بلکه سنتی خانوادگی و اجتماعی است که همه اعضای جامعه در آن نقش دارند.
جریان علم در محلات و باور مردم
در بسیاری از شهرها و روستاهای خراسان جنوبی، علمها در طول ایام محرم در محلات گردانده میشوند. مردم با دیدن علم در کوچهها، با نذر، دعا و قربانی از آن استقبال میکنند.در باور عمومی مردم، حضور علم مقابل خانهها نشانه خیر، برکت و آرامش است؛ باوری که ریشه در سنتهای دیرینه مذهبی و فرهنگی این منطقه دارد.
ثبت ملی آیین علمبندان
این آیین کهن با شماره 627 در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده است؛ ثبت ملیای که نشاندهنده اهمیت فرهنگی و مذهبی این سنت در هویت مردم خراسان جنوبی است. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند استمرار علمبندان در کنار حضور فعال نسل جوان، موجب شده این آیین همچنان زنده بماند و به عنوان یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی شرق کشور شناخته شود.
آغاز محرم؛ آغاز یک عهد دوباره
با برافراشته شدن علمها، خراسان جنوبی به استقبال ماه محرم میرود؛ ماهی که در آن شهرها و روستاها یکصدا سیاهپوش میشوند و دلها روانه کربلا.علمبندان در واقع تنها آغاز یک آیین نیست، بلکه آغاز یک عهد دوباره است؛ عهدی میان مردم این سرزمین و فرهنگ عاشورا. عهدی که هر سال با گره خوردن پارچههای نذری بر علمها تازه میشود و روایت عشق، وفاداری و ایثار را در این دیار زنده نگه میدارد.
انتهای پیام/