به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، در سال‌های اخیر و همزمان با تضعیف نقش روسیه، مناطق قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی به میدان اصلی رقابت ژئوپلیتیک میان قدرت‌های بزرگ جهانی تبدیل شده‌اند.

در این میان، مسکو از تمامی اهرم‌های ممکن برای حفظ بقایای نفوذ سنتی خود در این مناطق استفاده می‌کند؛ این در حالی است که آمریکا، اتحادیه اروپا و چین نیز به نوبه خود تلاش می‌کنند تا مواضع و پایگاه‌های خود را در این مناطق راهبردی تقویت کنند. این رقابت فرساینده، به ویژه‌ در جریان انتخابات پارلمانی ارمنستان در تاریخ 7 ژوئن به وضوح نمایان شد.

در همین راستا، «مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی» واشنگتن (CSIS) تحلیلی جامع پیرامون رقابت‌های ژئوپلیتیک در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی منتشر کرده و در آن توصیه‌هایی را برای پیشبرد منافع استراتژیک آمریکا ارائه داده است.

ارزیابی «سی‌اس‌آی‌اس» از نظم جدید ژئوپلیتیک در اوراسیا

در این تحلیل اشاره شده که جنگ روسیه و اوکراین، محیط استراتژیک را در منطقه اوراسیا به طور اساسی تغییر داده است. منابع و ظرفیت‌های مسکو در پی این نبرد به شدت تحلیل رفته و این مسئله موجب تضعیف نفوذ تاریخی آن در کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی شده است.

همزمان با این رویداد، تداوم مناقشات در خاورمیانه، ایران را نیز به عنوان یکی دیگر از بازیگران ضدغربی در منطقه با چالش‌های ساختاری مواجه کرده است. این تحولات پیاپی، فرصت‌های بی‌سابقه‌ای را برای آمریکا به منظور تعامل عمیق‌تر با این منطقه راهبردی فراهم آورده است.

واشنگتن از پیش روند بهره‌برداری از این فرصت طلایی را به چندین شیوه آغاز کرده است. در سال 2025، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در کاخ سفید میزبان سران کشورهای آسیای مرکزی بود و طی این نشست از قراردادهای تجاری چند میلیارد دلاری رونمایی کرد.

وی در همان سال با رهبران آذربایجان و ارمنستان نیز دیدار و گفتگو کرد و از ایجاد یک کریدور ترانزیتی و تجاری جدید تحت عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) خبر داد.

تحلیلگران اندیشکده سی‌اس‌آی‌اس در گزارش خود تصریح کرده‌اند: «واشنگتن باید از فرصت فعلی برای بازآفرینی استراتژیک نظم در اوراسیا نهایت استفاده را ببرد؛ پیش از آنکه سایر بازیگران بین‌المللی این خلاء قدرت را پر کرده و ایالات متحده را از ایفای نقش استراتژیک و جدی‌تر در منطقه محروم سازند.»

پیشنهاد تشکیل گروه دیپلماتیک جدید در قفقاز جنوبی

کارشناسان این مرکز مطالعاتی در ادامه به تشریح یک ساختار استراتژیک و نهادینه‌ شده برای تعامل ایالات متحده با اوراسیا پرداخته‌اند که هم با منافع واشنگتن و هم با منافع کشورهای منطقه همخوانی دارد.

این اندیشکده معتقد است برای دستیابی به هدف کلان، یعنی تضمین حضور بلندمدت آمریکا در منطقه، توسعه روابط دیپلماتیک رسمی امری حیاتی است. به باور این تحلیلگران، واشنگتن باید یک راهبرد اوراسیایی گسترده‌تر تدوین کند که منطقه قفقاز جنوبی را نیز به طور کامل در بر گیرد.

علاوه بر این، منطقه قفقاز جنوبی به ساختاری مشابه ابتکار عمل "C5+1" (پلتفرم دیپلماتیک آمریکا با پنج کشور آسیای مرکزی) نیاز مبرم دارد. این ساختار جدید می‌تواند در قالب گروه "SC3+1" (شامل سه کشور قفقاز جنوبی به همراه آمریکا) یا یک گروه جایگزین دیگر تعریف شود تا تضمین‌کننده وجود یک چارچوب دیپلماتیک نهادینه‌شده و کارگروه‌های فعال در تمامی نهادهای دولتی آمریکا، با تعامل مستقیم در سطح وزیر امور خارجه باشد.

نویسندگان این گزارش تحلیلی خاطرنشان می‌کنند: «با توجه به موفقیت‌های به‌دست‌آمده توسط کاخ سفید در مسیر عادی‌سازی احتمالی روابط میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، چنین فرمتی می‌تواند به نهادینه‌سازی هرچه بیشتر حضور ایالات متحده در این منطقه کمک شایانی کند.»

طرح «مسیر ترامپ»؛ اهرم اقتصادی واشنگتن علیه رقبا

پیشنهاد بعدی این اندیشکده به تخصیص منابع مالی و لجستیکی مشخص از سوی آمریکا برای حمایت از روند صلح میان باکو و ایروان اختصاص دارد.

تحلیلگران غربی خاطرنشان می‌کنند پروژه «مسیر ترامپ» (TRIPP) که با میانجیگری آمریکا در حال پیگیری است، نه تنها یک موتور محرک اقتصادی جدید و بالقوه در منطقه محسوب می‌شود، بلکه نشان‌دهنده تعهد بلندمدت و سرمایه‌گذاری اقتصادی پایدار واشنگتن است.

در گزارش سی‌اس‌آی‌اس آمده است: «پروژه مسیر ترامپ (TRIPP) قرار است باکو را از طریق خاک ارمنستان به نخجوان متصل کند، در حالی که ایالات متحده سهم عمده و مدیریتی را در شرکت مجری این طرح در اختیار خواهد داشت. "شرکت بین‌المللی تامین مالی توسعه آمریکا" (DFC) و "آژانس تجارت و توسعه ایالات متحده" که در این ابتکار عمل مشارکت دارند، نقشی کلیدی در ایجاد فضای مناسب برای مدیریت ریسک و تشویق سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی ایفا می‌کنند. با این حال، تعهدات سرمایه‌گذاری اولیه باید هم از نظر مالی و هم از نظر مقیاس پروژه افزایش یابد تا با جاه‌طلبی‌های طرح TRIPP همخوانی داشته باشد.»

جنگ زیرساخت‌های دیجیتال و زنجیره تامین مواد معدنی

این اتاق فکر آمریکایی همچنین تاکید می‌کند که آمریکا باید در بخش زیرساخت‌های دیجیتال و امنیت سایبری در مناطق قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی سرمایه‌گذاری‌های کلانی انجام دهد.

در این گزارش ذکر شده است: «کریدورهای فیبر نوری پرسرعت که از طریق خاک جمهوری آذربایجان عبور می‌کنند، انتقال داده‌ها میان اروپا و آسیا را با دور زدن روسیه و ایران تضمین می‌سازند. این مسئله برای امنیت ملی ایالات متحده در کل برایندها حائز اهمیت است، به ویژه در شرایطی که تعاملات واشنگتن با این منطقه رو به افزایش است.»

به عقیده تحلیلگران، گام دیگری که می‌تواند به آمریکا اجازه دهد در رقابت ژئوپلیتیک اوراسیا پیشتاز شود، سرمایه‌گذاری در بخش استخراج مواد معدنی حیاتی و ایجاد زنجیره تامین مستقل است.

سی‌اس‌آی‌اس اشاره می‌کند که از سال 2025، دولت ترامپ به دنبال تقویت موقعیت آمریکا در بخش مواد معدنی استراتژیک آسیای مرکزی بوده است؛ به عنوان نمونه، واشنگتن به شرکت آمریکایی "Cove Capital" کمک کرد تا توافق‌نامه‌ای را با دولت قزاقستان برای توسعه و استخراج یک میدان بزرگ تنگستن به امضا برساند.

با این حال، پروژه‌های معدنی نیازمند سرمایه‌گذاری‌های موازی در بخش کارخانجات فرآوری، صنعت برق، تامین آب، بنادر و شبکه‌های ریلی هستند. از این رو، واشنگتن باید در کل زنجیره تامین سرمایه‌گذاری کند؛ یعنی به جای تمرکز صرف بر زیرساخت‌های استخراج، به ایجاد ظرفیت‌های بومی یا مشارکتی برای فرآوری و پالایش این مواد نیز کمک کند.

نویسندگان این گزارش تحلیلی در پایان یادآور شده‌اند: «این اقدام منجر به ایجاد منابع تامین پایدارتری خواهد شد که سایر بازیگران منطقه، به ویژه چین و روسیه، با توجه به کنترل فعلی‌شان بر زیرساخت‌های معدنی، فرآوری و حمل‌ونقل آسیای مرکزی، به سختی خواهند توانست در آن اختلال ایجاد کرده یا از آن به عنوان یک سلاح ژئوپلیتیک استفاده کنند.»

انتهای پیام/