به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم،  مستند «زاویه کور» به کارگردانی حسن جعفری و محمود عزیزی و تهیه‌کنندگی محسن اسلام‌زاده، با محوریت بررسی ابعاد پنهان جنگ 12 روزه و واکاوی خطاهای محاسباتی آمریکا و رژیم صهیونیستی در مواجهه با ایران، از شبکه یک سیما روی آنتن رفت . این مستند، در نگاه نخست شبیه به بسیاری از آثار تلویزیونی مشابه است که به یک رخداد امنیتی یا سیاسی می‌پردازند، اما در عمق خود، رویکردی متفاوت دارد: جنگ را نه صرفاً به‌عنوان یک صحنه نظامی، بلکه به‌عنوان نتیجه یک زنجیره خطاهای معرفتی و راهبردی تحلیل می‌کند.

اهمیت این مستند در این است که مسئله اصلی را نه صرفاً درگیری نظامی، بلکه «نوع نگاه، برآورد و محاسبه سیاسی-امنیتی طرف مقابل» قرار می‌دهد . در همین راستا، «زاویه کور» صرفاً یک گزارش خبری از یک مواجهه نیست، بلکه تلاشی است برای بازخوانی منطق تصمیم‌سازی در سیاست بین‌الملل و نشان دادن اینکه چگونه یک خطای شناختی می‌تواند به اندازه یک خطای نظامی تعیین‌کننده باشد.

 جنگ به‌مثابه نتیجه خطای شناختی

در روایت مستند، آمریکا و اسرائیل به‌عنوان بازیگرانی تصویر می‌شوند که در ارزیابی توان ایران، دچار نوعی «اعتماد به نفس محاسباتی» شده‌اند . این اعتماد به نفس، وقتی با اطلاعات ناقص یا برداشت‌های نادرست همراه می‌شود، به خطای راهبردی تبدیل می‌شود. به بیان دیگر، مستند نشان می‌دهد که قدرت‌های متخاصم زمانی دچار شکست می‌شوند که به جای فهم دقیق واقعیت، بر پایه تصورهای از پیش ساخته تصمیم بگیرند.

در ادبیات این مستند، خطای راهبردی یعنی تصمیم‌گیری بر پایه تصور نادرست از توان طرف مقابل، میزان بازدارندگی، و واکنش احتمالی او . به همین دلیل، مستند روی این نکته تمرکز دارد که طرف مقابل ایران را درست نشناخت و همین شناخت غلط به تصمیم‌های پرهزینه منجر شد .

 زاویه کور؛ نماد یک خطای شناختی در سیاست

نام مستند، «زاویه کور»، اشاره‌ای است به همان نقطه‌ای که در آن، تحلیل‌گر یا سیاست‌گذار بخش مهمی از واقعیت را نمی‌بیند و در نتیجه، تصمیم او بر پایه تصویری ناقص شکل می‌گیرد . این مفهوم، در رشته‌های مختلف از جمله استراتژی، امنیت ملی و روابط بین‌الملل، به‌عنوان یک مدل تحلیلی استفاده می‌شود؛ جایی که تصمیم‌ساز به‌دلیل عدم دسترسی به اطلاعات کامل، یا به‌دلیل تکیه بر پیش‌فرض‌های نادرست، در ارزیابی طرف مقابل دچار لغزش می‌شود.

مستند «زاویه کور» این مفهوم را به‌صورت نمادین به کار می‌گیرد و نشان می‌دهد که چگونه یک بازیگر خارجی، به‌دلیل اتکا به پیش‌فرض‌های نادقیق، بخشی از واقعیت را نمی‌بیند و تصمیم او بر تصویری ناقص شکل می‌گیرد . در این روایت، «زاویه کور» فقط یک نام نمادین نیست، بلکه اشاره‌ای است به یک مشکل ساختاری در تحلیل استراتژیک.

 بازدارندگی و ادراک دشمن؛هسته مرکزی تحلیل مستند

یکی از نکات مهم در تحلیل این مستند، توجه به رابطه میان بازدارندگی و ادراک دشمن است. مستند القا می‌کند که بازدارندگی فقط به سلاح و توان سخت وابسته نیست، بلکه به این هم مربوط است که طرف مقابل تا چه حد توان و اراده یک کشور را درست درک می‌کند. اگر این درک مخدوش باشد، تصمیم‌سازی هم به خطا می‌رود.

به همین دلیل «زاویه کور» عملا بر این ایده تکیه دارد که پیروزی یا شکست در سطح راهبردی، قبل از میدان نبرد، در عرصه شناخت رقم می‌خورد. این نگرش، یک تغییر در پارادایم تحلیل جنگ است: از نگاهی صرفاً نظامی به نگاهی ترکیبی میان نظامی، سیاسی و شناختی.

در این برنامه، همچنین به این نکته اشاره دارد که روایت‌های رسمی غرب از ایران، گاهی بیش از آنکه بر شناخت واقعی استوار باشند، بر قالب‌های تکراری و پیش‌فرض‌های سیاسی تکیه دارند . این مسئله باعث می‌شود تحلیل‌گر بیرونی، ایران را نه آن‌گونه که هست، بلکه آن‌گونه که می‌خواهد ببیند، ارزیابی کند.

مستند در واقع این فاصله میان «واقعیت» و «تصور» را هسته اصلی خطای راهبردی معرفی می‌کند. در این روایت، سوءبرداشت نه یک اتفاق تصادفی، بلکه نتیجه یک الگوی ساختاری در تحلیل استراتژیک است.

 ساختار فکری مستند؛ فراتر از خبر روزمره

از منظر ساختار فکری، «زاویه کور» تلاش می‌کند مخاطب را از سطح خبر روزمره فراتر ببرد و او را به تأمل درباره منطق تصمیم‌گیری در سیاست بین‌الملل برساند، در چنین چارچوبی، مسئله فقط این نیست که چه رخ داد، بلکه این است که چرا آن رخداد محتمل شد و چرا محاسبات طرف مقابل درست از آب درنیامد.

همین رویکرد باعث می‌شود مستند بیش از آنکه صرفا گزارشی از یک تقابل باشد، به تحلیلی درباره سازوکار اشتباه در سیاست و امنیت تبدیل شود. در این روایت، جنگ نه صرفاً یک رخداد نظامی، بلکه نشانه‌ای از یک لغزش عمیق در ادراک راهبردی است.

این سه محور، مستند را از یک گزارش ساده تلویزیونی به متنی قابل بحث در حوزه سیاست، امنیت، و تحلیل روابط قدرت تبدیل می‌کند.

در مستند «زاویه کور»، کارشناسان و فرماندهان حوزه هوافضای سپاه به‌عنوان منبع تحلیلی اصلی به کار گرفته شده‌اند. این انتخاب دو پیامد دارد؛اول، اینکه مستند بر پایه شناخت میدانی و تجربه عملیاتی شکل می‌گیرد، نه صرفاً بر اساس تحلیل‌های نظری. 

دوم، اینکه روایت مستند، از منظر امنیتی و نظامی، اعتبار بیشتری دارد، زیرا مستقیماً از کسانی استخراج شده که در همان میدان حضور داشته‌اند.در گفت‌وگو با این کارشناسان، مستند نشان می‌دهد که بخش مهمی از تصمیم‌سازی‌های آمریکا و اسرائیل بر پایه برآوردهای نادرست و سوءبرداشت از واقعیت میدان شکل گرفته است.

مستند «زاویه کور» به کارگردانی حسن جعفری و محمود عزیزی و تهیه‌کنندگی محسن اسلام‌زاده ساخته شده است . این ترکیب، دو ویژگی مهم را در مستند ایجاد می‌کند:

اول، اینکه کارگردانی دو نفره، امکان نگاه چندوجهی به موضوع را فراهم می‌کند: یکی از منظر استراتژیک و امنیتی، و دیگری از منظر روایی و رسانه‌ای. 

دوم، اینکه تهیه‌کنندی محسن اسلام‌زاده، که در مستندهای قبلی نیز تجربه‌های مشابه داشته، به مستند اعتبار سازمانی و محتوایی می‌دهد.

در این مستند، حدود 10 ماه تحقیق و تولید برای رسیدن به این روایت انجام شده است . این زمان، نشان می‌دهد که مستند صرفاً یک گزارش فوری از یک رخداد نیست، بلکه حاصل یک تلاش تحلیلی و پژوهشی است.

 واکاوی جنگ 12 روزه؛ زمینه تاریخی و تحلیلی

مستند «زاویه کور» با محوریت بررسی ابعاد پنهان جنگ 12 روزه ساخته شده است . در این روایت، جنگ 12 روزه نه صرفاً یک درگیری نظامی، بلکه نشانه‌ای از یک لغزش عمیق در ادراک راهبردی است.

مستند با مرور وقایع جنگ 12 روزه، به این پرسش می‌پردازد که اسرائیل چگونه با الگوبرداری از جنگ تاریخی 5 ژوئن 1967 با اعراب و با تصور دستیابی به پیروزی سریع، وارد مرحله‌ای شد که تحولات میدانی معادلات آن را برهم زد . این الگوبرداری تاریخی، در واقع نشان می‌دهد که چگونه یک بازیگر خارجی، به‌دلیل تکیه بر یک الگوی قدیمی، در ارزیابی جدید دچار خطا می‌شود.

در ادبیات این مستند، خطاهای محاسباتی تنها یک اشتباه تاکتیکی نیست، بلکه نشانه‌ای از یک لغزش عمیق‌تر در فهم توان بازدارندگی و ظرفیت واکنش ایران است . به بیان دیگر، مستند نشان می‌دهد که چگونه یک تحلیل نادرست در سطح راهبرد، می‌تواند به تصمیم‌های پرهزینه و پیامدهای غیرمنتظره منجر شود.

در این روایت، خطای محاسباتی نه یک اتفاق تصادفی، بلکه نتیجه یک الگوی ساختاری در تحلیل استراتژیک است. این نگاه، مستند را از یک گزارش ساده تلویزیونی به متنی قابل بحث در حوزه سیاست، امنیت، و تحلیل روابط قدرت تبدیل می‌کند.

 ارزش اندیشه‌ای برنامه؛ تبدیل رخداد به درس فکری

در مجموع، «زاویه کور» را می‌توان روایتی دانست از شکست نگاه‌های شتاب‌زده، سوءبرداشت‌های امنیتی، و اعتماد بیش از حد به الگوهای تحلیلی ناکافی . ارزش اندیشه‌ای برنامه در این است که جنگ را نه فقط به عنوان کنش نظامی، بلکه به عنوان نتیجه یک خطای معرفتی و راهبردی بررسی می‌کند.

همین نگاه، مستند را از یک گزارش ساده تلویزیونی به متنی قابل بحث در حوزه سیاست، امنیت، و تحلیل روابط قدرت تبدیل می‌کند. در این روایت، جنگ نه صرفاً یک رخداد نظامی، بلکه نشانه‌ای از یک لغزش عمیق در ادراک راهبردی است.

 پیام اصلی مستند؛شناخت دقیق، پیش‌شرط تصمیم معتبر

مستند در نهایت مخاطب را به تأملی فراتر از رخداد روزمره می‌برد و بر این نکته تأکید می‌کند که شناخت دقیق، پیش‌شرط اصلی هر تصمیم معتبر در عرصه امنیت و سیاست است . در این روایت، خطای شناختی نه یک اتفاق تصادفی، بلکه نتیجه یک الگوی ساختاری در تحلیل استراتژیک است.

این پیام، در سطح کلان، به یک درس فکری برای تحلیل‌گران سیاست بین‌الملل تبدیل می‌شود: هر تصمیم معتبر در عرصه امنیت و سیاست، باید بر پایه شناخت دقیق از طرف مقابل باشد.

در مجموع، می‌توان مستند «زاویه کور» را به‌عنوان یک مدل تحلیلی در حوزه سیاست، امنیت و روابط بین‌الملل دانست که سه محور اصلی را دنبال می‌کند؛ابتدا شکست ادراک، نشان می‌دهد که چگونه یک بازیگر خارجی به‌دلیل تکیه بر پیش‌فرض‌های نادقیق، بخشی از واقعیت را نمی‌بیند،سپس خطای راهبردی، نشان می‌دهد که چگونه یک تحلیل نادرست در سطح راهبرد، می‌تواند به تصمیم‌های پرهزینه و پیامدهای غیرمنتظره منجر شود و در نهایت بازدارندگی و ادراک، نشان می‌دهد که چگونه بازدارندگی فقط به سلاح و توان سخت وابسته نیست، بلکه به این هم مربوط است که طرف مقابل تا چه حد توان و اراده یک کشور را درست درک می‌کند.

یادداشت از فاطمه مهربان

انتهای پیام/