ماجرای آفتی که شالیزارهای شمال را تهدید میکند
- اخبار استانها
- اخبار مازندران
- 17 خرداد 1405 - 08:16
به گزارش خبرگزاری تسنیم از ساری، در روزهایی که هزاران شالیکار چشم به خوشههای سبز شالیزار دوختهاند و امیدوارند حاصل ماهها تلاش و هزینهکردشان به محصولی پربار و اقتصادی ختم شود، اما در کنار دغدغه همیشگی تأمین آب، نوسانات بازار و هزینههای سنگین تولید، این روزها تهدیدی قدیمی بار دیگر بر فراز شالیزارهای استان سایه انداخته است؛ آفتی که دهههاست به عنوان مهمترین دشمن مزارع برنج شناخته میشود و هر سال بخشی از دسترنج کشاورزان را هدف قرار میدهد.
آفت ساقهخوار برنج، نامی آشنا برای شالیکاران مازندرانی است؛ آفتی که از سالها پیش تاکنون خسارتهای قابل توجهی به مزارع وارد کرده و همچنان یکی از اصلیترین چالشهای تولید این محصول راهبردی به شمار میرود. هرچند دانش کشاورزان در زمینه شناسایی و مقابله با این آفت افزایش یافته و روشهای نوین مبارزه نیز توسعه پیدا کرده است، اما همزمان افزایش قیمت نهادههای کشاورزی، حذف ارز ترجیحی و رشد هزینههای سموم و کودها، شرایط را برای بسیاری از بهرهبرداران دشوارتر از گذشته کرده است.
بسیاری از کشاورزان معتقدند که مبارزه با آفات دیگر تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه به موضوعی اقتصادی تبدیل شده است؛ جایی که برخی تولیدکنندگان به دلیل گرانی سموم و افزایش هزینههای تولید، توان استفاده از برخی روشهای کنترل آفت را ندارند و نگران هستند که خسارت آفات، سود اندک تولید برنج را نیز از بین ببرد، از سوی دیگر کارشناسان بخش کشاورزی تأکید دارند که مبارزه با ساقهخوار تنها به مصرف سموم شیمیایی محدود نمیشود و استفاده از روشهای تلفیقی شامل مبارزه مکانیکی، بیولوژیک و در نهایت شیمیایی میتواند ضمن کاهش هزینهها، آسیبهای زیستمحیطی را نیز به حداقل برساند. با این حال پرسش اصلی اینجاست که آیا کشاورزان در شرایط کنونی از حمایتهای لازم برای مقابله با آفات برخوردار هستند و چه راهکارهایی برای کاهش هزینههای تولید و حفاظت از شالیزارها وجود دارد؟
برای بررسی آخرین وضعیت آفت ساقهخوار برنج، روشهای مبارزه با آن و همچنین دغدغههای اقتصادی شالیکاران مازندران، باهادی باقری، معاون تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی مازندران گفتوگو کردهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
تسنیم: آقای باقری! ابتدا بفرمایید مهمترین آفتی که این روزها شالیزارهای مازندران را تهدید میکند، کدام است؟
باقری: بسمالله الرحمن الرحیم. در ابتدا لازم میدانم به همه کشاورزان و شالیکاران زحمتکش استان مازندران خداقوت عرض کنم. خوشبختانه امسال تاکنون شرایط اقلیمی نسبتاً مناسبی را در استان شاهد بودهایم. وضعیت منابع آبی، بارندگیها و شرایط آبوهوایی در مقایسه با برخی سالهای گذشته مطلوبتر بوده و این مسئله امیدواریها را برای دستیابی به یک تولید مناسب افزایش داده است.
با این حال، همانطور که کشاورزان عزیز بهخوبی میدانند، تولید برنج تنها به تأمین آب و شرایط جوی وابسته نیست و عوامل متعددی میتوانند عملکرد مزارع را تحت تأثیر قرار دهند. در حال حاضر مهمترین تهدید بیولوژیک و آفتی که شالیزارهای مازندران را تهدید میکند، آفت ساقهخوار برنج است؛ آفتی که دهههاست بهعنوان اصلیترین دشمن مزارع برنج در شمال کشور شناخته میشود.
واقعیت این است که از سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، بخش قابل توجهی از خسارتهای وارد شده به مزارع برنج ناشی از فعالیت همین آفت بوده است. ساقهخوار بهدلیل نحوه تغذیه و خسارتی که به ساقه و خوشه برنج وارد میکند، میتواند بهطور مستقیم میزان تولید و کیفیت محصول را کاهش دهد و در صورت عدم کنترل بهموقع، خسارتهای اقتصادی سنگینی به کشاورزان تحمیل کند.
نکته مهم این است که آفت ساقهخوار برخلاف بسیاری از آفات نوظهور، برای کشاورزان مازندرانی ناشناخته نیست. خوشبختانه طی سالهای گذشته سطح آگاهی کشاورزان نسبت به چرخه زندگی این آفت، علائم خسارت و روشهای مقابله با آن به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. امروز بسیاری از شالیکاران استان بهخوبی میدانند که زمان طلایی مبارزه با این آفت چه زمانی است و چگونه میتوان از گسترش آن جلوگیری کرد.
البته نباید تصور کنیم که شناخت آفت بهتنهایی کافی است. شرایط آبوهوایی، افزایش دما، تغییرات اقلیمی و حتی برخی شیوههای کشت میتواند بر شدت فعالیت این آفت تأثیر بگذارد. به همین دلیل هر سال نیازمند پایش مستمر مزارع، اطلاعرسانی دقیق و اجرای برنامههای کنترل و مدیریت آفت هستیم.
امروز نگاه کارشناسان کشاورزی نیز از مبارزه صرف با آفت فراتر رفته و به سمت مدیریت تلفیقی آفات حرکت کرده است؛ یعنی استفاده همزمان از روشهای زراعی، مکانیکی، بیولوژیک و در صورت ضرورت شیمیایی تا بتوان ضمن حفظ محصول، هزینههای تولید را کاهش داد و از آسیبهای زیستمحیطی نیز جلوگیری کرد.
در مجموع میتوان گفت که آفت ساقهخوار همچنان مهمترین چالش فنی شالیزارهای مازندران محسوب میشود، اما خوشبختانه با تجربه کشاورزان، همراهی کارشناسان و اجرای بهموقع توصیههای فنی، امکان کنترل و کاهش خسارت آن وجود دارد و امیدواریم امسال نیز با مشارکت بهرهبرداران شاهد تولید مطلوب برنج در استان باشیم.
تسنیم: اشاره کردید که کشاورز امروز به «مبارزه تلفیقی» رسیده است. این روش را برایمان تعریف کنید.
باقری: واقعیت این است که در گذشته تصور غالب این بود که هر زمان آفتی در مزرعه مشاهده شد، باید بلافاصله به سراغ سموم شیمیایی رفت؛ اما امروز در علم گیاهپزشکی و کشاورزی نوین، این نگاه تغییر کرده است. آنچه امروز در دنیا و همچنین در مزارع پیشرو کشور دنبال میشود، «مدیریت تلفیقی آفات» یا همان مبارزه تلفیقی است.
فلسفه این روش آن است که ما تنها به یک ابزار متکی نباشیم، بلکه مجموعهای از روشهای زراعی، مکانیکی، بیولوژیک و در نهایت شیمیایی را بهصورت هماهنگ به کار بگیریم تا هم خسارت آفت کاهش یابد، هم هزینه تولید برای کشاورز کمتر شود و هم سلامت محیطزیست، خاک، آب و محصول حفظ شود.
امروز دیگر موفقترین کشاورزان کسانی نیستند که بیشترین سم را مصرف میکنند، بلکه کسانی هستند که با کمترین هزینه و کمترین مصرف نهادههای شیمیایی، بیشترین کنترل را روی آفات دارند. در همین راستا، مبارزه با ساقهخوار برنج را در سه بخش اصلی تعریف میکنیم.
نخست؛ مبارزه مکانیکی یا زراعی
این روش ارزانترین، در دسترسترین و در عین حال یکی از مؤثرترین شیوههای کنترل آفت است. متأسفانه بسیاری از کشاورزان تصور میکنند مبارزه با آفت فقط از زمان مشاهده خسارت آغاز میشود، در حالی که بخش عمده مبارزه باید پیش از شروع فصل کشت انجام شود.
آفت ساقهخوار برای ادامه حیات خود نیاز به پناهگاه زمستانی دارد و عمدتاً در بقایای گیاهی، علفهای هرز حاشیه مزارع، کانالها، نهرها و مرزهای شالیزار زمستانگذرانی میکند. به همین دلیل اگر کشاورز قبل از آغاز فصل زراعی نسبت به پاکسازی علفهای هرز، حذف بقایای آلوده و بهسازی حاشیه مزارع اقدام کند، بخش قابل توجهی از جمعیت آفت را قبل از ورود به فصل جدید از بین برده است.
علاوه بر این، در طول فصل زراعی نیز کشاورز باید بهطور مستمر مزرعه را پایش کند. در بسیاری از موارد بوتههای آلوده بهراحتی قابل شناسایی هستند. حذف این بوتهها و خارج کردن آنها از مزرعه میتواند از گسترش آلودگی جلوگیری کند. شاید این کار در نگاه اول ساده به نظر برسد، اما در بسیاری از مواقع تأثیر آن از مصرف چندین مرحله سمپاشی بیشتر است.
دوم؛ مبارزه بیولوژیک یا زیستی
امروز یکی از افتخارات بخش کشاورزی کشور، توسعه روشهای بیولوژیک برای کنترل آفات است. این روشها ضمن کاهش مصرف سموم، سلامت محصول و محیطزیست را نیز حفظ میکنند.
یکی از ابزارهای مهم در این زمینه استفاده از تلههای نوری است. این تلهها با جذب پروانههای بالغ ساقهخوار، باعث کاهش جمعیت آفت میشوند. در برخی مناطق هر شب صدها پروانه توسط این تلهها شکار میشوند که این موضوع نقش مهمی در شکستن چرخه تکثیر آفت دارد.
علاوه بر آن، تلههای فرمونی نیز مورد استفاده قرار میگیرند. این تلهها با استفاده از مواد جلبکننده جنسی، پروانههای نر را جذب کرده و مانع جفتگیری و افزایش جمعیت آفت میشوند. خوشبختانه امروزه این تجهیزات در بسیاری از کلینیکهای گیاهپزشکی استان در دسترس کشاورزان قرار دارد و استفاده از آنها نسبت به گذشته بسیار گستردهتر شده است.
اما شاید مهمترین ابزار بیولوژیک ما، زنبور تریکوگراما باشد. این زنبور بسیار ریز و مفید، دشمن طبیعی آفت ساقهخوار محسوب میشود. تریکوگراما تخمهای آفت را پیدا کرده و داخل آنها تخمگذاری میکند؛ در نتیجه تخم ساقهخوار از بین میرود و فرصت تبدیل شدن به لارو و ایجاد خسارت را پیدا نمیکند.
در واقع ما بهجای آنکه با سموم به جنگ آفت برویم، از یک موجود زنده مفید برای کنترل طبیعی آن استفاده میکنیم. این روش هم از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه است و هم از نظر زیستمحیطی بسیار ارزشمند است. بر اساس ارزیابیهای کارشناسی، تا حدود 20 خردادماه در بسیاری از مناطق استان زمان مناسبی برای رهاسازی این زنبورهاست، البته شرایط هر شهرستان و هر منطقه ممکن است متفاوت باشد و توصیههای کارشناسان محلی باید ملاک عمل قرار گیرد.
سوم؛ مبارزه شیمیایی
مبارزه شیمیایی آخرین حلقه زنجیره مدیریت آفت است و نباید نخستین انتخاب کشاورز باشد. متأسفانه در برخی مواقع مشاهده میکنیم که به محض مشاهده اولین نشانههای آفت، برخی افراد به سراغ مصرف سموم میروند؛ در حالی که این اقدام نهتنها هزینههای تولید را افزایش میدهد، بلکه ممکن است موجب از بین رفتن دشمنان طبیعی آفت، آلودگی محیطزیست و حتی ایجاد مقاومت در جمعیت آفت شود.
امروز در تمام دنیا تأکید بر این است که سموم زمانی مصرف شوند که جمعیت آفت از آستانه زیان اقتصادی عبور کرده باشد. یعنی زمانی که خسارت احتمالی آفت از هزینه مبارزه بیشتر باشد. در غیر این صورت استفاده بیرویه از سموم نهتنها سودی برای کشاورز ندارد بلکه به ضرر او نیز تمام میشود.
هدف اصلی ما این است که کشاورزان عزیز مازندران به این باور برسند که مبارزه با آفت تنها به معنای سمپاشی نیست. مدیریت صحیح مزرعه، پاکسازی محیط، استفاده از ابزارهای بیولوژیک و پایش مستمر مزرعه میتواند بخش عمدهای از خسارت ساقهخوار را کنترل کند و تنها در شرایط خاص به سراغ مبارزه شیمیایی برویم.
اگر این سه بخش بهصورت مکمل در کنار یکدیگر اجرا شوند، میتوانیم ضمن حفظ عملکرد و کیفیت محصول، هزینههای تولید را کاهش دهیم، مصرف سموم را مدیریت کنیم و گامی مهم در مسیر تولید برنج سالم و پایدار برداریم.
تسنیم: برخی کشاورزان هم از گرانی سموم گلایه کردند و گفتند منطقه آلوده شده اما توان خرید ندارند. چرا حمایت نمیشود؟
باقری: اجازه بدهید در این زمینه کاملاً شفاف و صادقانه صحبت کنیم؛ چون این موضوع یکی از مهمترین دغدغههای امروز شالیکاران مازندران و حتی کشاورزان سراسر کشور است. واقعیت این است که طی سالهای اخیر هزینههای تولید محصولات کشاورزی به شکل قابل توجهی افزایش یافته و بخش مهمی از این افزایش هزینهها نیز به نهادههای تولید از جمله سموم، کودها، بذر، سوخت، ماشینآلات و دستمزد کارگری مربوط میشود.
در حوزه سموم کشاورزی باید توجه داشت که سالهاست دولت یارانه مستقیمی به سموم پرداخت نمیکند و عملاً بازار سموم تابع شرایط اقتصادی، نرخ ارز و هزینههای واردات مواد اولیه شده است. اتفاق مهمی که در سالهای اخیر رخ داد، حذف ارز ترجیحی برای بسیاری از نهادههای کشاورزی بود؛ موضوعی که باعث شد قیمت برخی سموم در مدت کوتاهی دو برابر، سه برابر و در بعضی موارد حتی بیشتر افزایش پیدا کند.
این مسئله فشار سنگینی را بر دوش کشاورزان وارد کرده است. امروز کشاورزی که باید برای یک هکتار شالیزار هزینههای مختلفی از جمله آمادهسازی زمین، خزانهگیری، نشاکاری، کوددهی، مبارزه با آفات، برداشت و حمل محصول را پرداخت کند، با افزایش شدید قیمت نهادهها مواجه شده است. طبیعی است که در چنین شرایطی هرگونه افزایش قیمت سموم، مستقیماً بر هزینه تمامشده تولید برنج اثر میگذارد.
من کاملاً گلایه کشاورزان را درک میکنم. وقتی یک کشاورز مشاهده میکند که بخشی از مزرعه او در معرض آلودگی قرار گرفته اما توان خرید سم مورد نیاز را ندارد، این نگرانی کاملاً قابل فهم است. زیرا سرمایه یکساله کشاورز در همین زمین و محصول خلاصه میشود و هرگونه خسارت میتواند معیشت خانواده او را تحت تأثیر قرار دهد.
اما در کنار این واقعیت اقتصادی، باید یک نکته فنی بسیار مهم را نیز مطرح کنم. گاهی تصور میشود هر جا آفت مشاهده شد، تنها راهحل خرید و مصرف سموم است؛ در حالی که این تصور همیشه درست نیست. در مورد نسل اول آفت ساقهخوار برنج، تجربه چندین دهه فعالیت کارشناسی و تحقیقات انجامشده نشان میدهد که مصرف سموم شیمیایی نهتنها همیشه اقتصادی نیست، بلکه در بسیاری از موارد توجیه فنی و اقتصادی هم ندارد.
در نسل اول آفت، اگر کشاورز بهموقع عملیات زراعی و مکانیکی را انجام دهد، میتواند بخش قابل توجهی از جمعیت آفت را کنترل کند. پاکسازی علفهای هرز، حذف بقایای آلوده، وجین مناسب، مدیریت صحیح مزرعه و خارج کردن بوتههای آلوده از زمین، گاهی اثربخشی بیشتری نسبت به مصرف سموم گرانقیمت دارد.
در واقع ما باید به کشاورزان این پیام را منتقل کنیم که هر هزینهای لزوماً به معنای نتیجه بهتر نیست. ممکن است کشاورزی چند میلیون تومان برای خرید سم هزینه کند اما همان نتیجه را بتواند با مدیریت صحیح مزرعه و هزینهای بسیار کمتر به دست آورد. به همین دلیل توصیه کارشناسان گیاهپزشکی این است که در نسل نخست ساقهخوار، اولویت با روشهای غیرشیمیایی و کمهزینه باشد.
البته این صحبت به معنای نادیده گرفتن مشکلات اقتصادی کشاورزان نیست. بدون تردید افزایش قیمت نهادهها فشار زیادی بر تولیدکنندگان وارد کرده و این مسئله نیازمند توجه جدی سیاستگذاران و دستگاههای مسئول است. کشاورزان تأمینکنندگان امنیت غذایی کشور هستند و هرگونه افزایش هزینه تولید در نهایت بر تولید ملی و بازار مصرف نیز اثر میگذارد.
به اعتقاد من، در شرایط فعلی مهمترین حمایتی که میتوان از کشاورزان انجام داد، علاوه بر پیگیری مسائل مرتبط با تأمین نهادهها، افزایش آموزشهای فنی، تقویت نظام ترویج کشاورزی و آگاهسازی بهرهبرداران نسبت به روشهای کمهزینه و مؤثر مبارزه با آفات است. هر اندازه دانش فنی کشاورز افزایش پیدا کند، وابستگی او به مصرف بیرویه نهادههای گرانقیمت نیز کاهش خواهد یافت.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز داریم کشاورزی ما به سمت مدیریت علمی مزرعه حرکت کند. اگر بتوانیم دانش، تجربه و روشهای نوین مبارزه با آفات را در اختیار شالیکاران قرار دهیم، بخشی از فشار اقتصادی ناشی از افزایش قیمت نهادهها نیز کاهش پیدا خواهد کرد. ما نیز در مجموعه جهاد کشاورزی و بخش حفظ نباتات خود را موظف میدانیم که در کنار کشاورزان باشیم و با ارائه مشاورههای تخصصی، آنها را برای عبور از این شرایط دشوار همراهی کنیم.
تسنیم: اگر کشاورزان با وجود همه توصیههای فنی و روشهای غیرشیمیایی، ناچار به استفاده از سموم شوند، چه توصیهای برای آنها دارید؟
باقری: نخست باید تأکید کنم که توصیه ما به همه شالیکاران این است که مبارزه شیمیایی را آخرین حلقه زنجیره مدیریت آفت بدانند، نه اولین انتخاب. متأسفانه گاهی مشاهده میشود که به محض مشاهده چند پروانه یا نشانه اولیه آلودگی، برخی کشاورزان به سمت مصرف سموم میروند؛ در حالی که این کار نه از نظر اقتصادی بهصرفه است و نه از نظر فنی توصیه میشود.
اما در شرایطی که کارشناسان حفظ نباتات، کلینیکهای گیاهپزشکی یا مراکز جهاد کشاورزی تشخیص دهند که جمعیت آفت از آستانه زیان اقتصادی عبور کرده و احتمال خسارت جدی به محصول وجود دارد، طبیعتاً باید از ابزارهای شیمیایی نیز استفاده کرد. در چنین شرایطی نکته بسیار مهم این است که کشاورز به سراغ سم مناسب، زمان مناسب و روش مصرف مناسب برود؛ زیرا هرگونه اشتباه در این زمینه میتواند هزینههای تولید را افزایش داده و حتی موجب کاهش اثربخشی عملیات مبارزه شود.
در مورد آفت ساقهخوار برنج، تأکید ما این است که تا حد امکان از سموم گرانوله یا همان سموم دانهای که کشاورزان به نام «گرده» میشناسند استفاده شود. سمومی مانند پادان چهار درصد و ریجنت 0.2 درصد از جمله گزینههایی هستند که در صورت تشخیص کارشناسی میتوانند مورد استفاده قرار گیرند.
دلیل این توصیه نیز روشن است. سموم گرانوله از ماندگاری بیشتری در محیط شالیزار برخوردارند و بهدلیل شرایط خاص مزارع برنج که همواره با آب سروکار دارند، عملکرد بهتری نسبت به بسیاری از سموم مایع یا محلولپاشیها از خود نشان میدهند. این سموم بهتدریج در محیط آزاد میشوند و میتوانند برای مدت طولانیتری اثر حفاظتی خود را حفظ کنند.
از سوی دیگر، در شرایط آبوهوایی مازندران که رطوبت بالا و بارندگیهای پراکنده وجود دارد، گاهی سموم آبکی تحت تأثیر شرایط محیطی قرار میگیرند و بخشی از کارایی خود را از دست میدهند. در حالی که سموم گرانوله در بسیاری از موارد پایداری بیشتری دارند و میتوانند با مصرف کمتر، نتیجه مطلوبتری ایجاد کنند.
البته نکته بسیار مهم این است که هیچ کشاورزی نباید صرفاً بر اساس توصیه همسایه، فروشنده یا تجربه سالهای گذشته اقدام به مصرف سم کند. هر مزرعه شرایط خاص خود را دارد. شدت آلودگی، زمان ظهور آفت، شرایط آبوهوایی، رقم برنج و مرحله رشد گیاه همگی در انتخاب نوع مبارزه تأثیرگذار هستند. به همین دلیل توصیه اکید ما این است که کشاورزان قبل از هرگونه مصرف سم، حتماً با کارشناسان حفظ نباتات یا کلینیکهای گیاهپزشکی مشورت کنند.
مسئله دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، مصرف صحیح سم است. متأسفانه گاهی برخی کشاورزان تصور میکنند اگر میزان مصرف را افزایش دهند، نتیجه بهتری خواهند گرفت؛ در حالی که این تصور کاملاً اشتباه است. مصرف بیش از حد سم نهتنها باعث افزایش اثربخشی نمیشود، بلکه میتواند موجب بروز مقاومت در جمعیت آفت، از بین رفتن حشرات مفید، آلودگی محیط زیست، آسیب به سلامت مصرفکنندگان و حتی خسارت به خود گیاه شود.
امروز در کشاورزی نوین دنیا تلاش میشود مصرف سموم به حداقل ممکن برسد. هدف ما نیز همین است که سم تنها در شرایط ضروری و آن هم با دوز توصیهشده مصرف شود تا ضمن حفظ عملکرد محصول، سلامت محیط زیست و سلامت جامعه نیز حفظ شود.
نکته مهم دیگر این است که کشاورزان باید از خرید سموم فاقد مجوز یا محصولات نامعتبر خودداری کنند. متأسفانه گاهی برخی افراد سودجو اقدام به عرضه سموم تقلبی یا فاقد کیفیت میکنند که نهتنها اثر مطلوبی ندارند، بلکه میتوانند خسارتهای جدی به مزارع وارد کنند. کشاورزان باید نهادههای خود را فقط از مراکز مجاز و تحت نظارت تهیه کنند.
در مجموع اگر کشاورز ناچار به استفاده از سموم شد، توصیه ما این است که با نظر کارشناسی، در زمان مناسب، با دوز مناسب و با استفاده از سموم استاندارد اقدام کند تا هم هزینهها کاهش یابد و هم بهترین نتیجه ممکن حاصل شود.
تسنیم: برخی کشاورزان معتقدند در شرایط فعلی باید بستههای حمایتی ویژهای برای تأمین سموم و نهادههای مورد نیاز تعریف شود. آیا از طریق سازمان تعاون روستایی یا مراکز جهاد کشاورزی چنین امکانی وجود دارد؟
باقری: این مطالبه کشاورزان کاملاً منطقی و قابل درک است. امروز بخش کشاورزی کشور با چالش افزایش هزینههای تولید مواجه است و کشاورزان بیش از هر زمان دیگری تحت فشار اقتصادی قرار دارند. وقتی قیمت سموم، کودها، بذر، ماشینآلات، سوخت و دستمزد کارگری افزایش پیدا میکند، طبیعی است که سود تولیدکننده کاهش یابد و دغدغههای معیشتی او بیشتر شود.
واقعیت این است که در حال حاضر بخش قابل توجهی از هزینه تولید برنج به نهادههای شیمیایی اختصاص پیدا میکند. کشاورزی که سالها پیش میتوانست با هزینهای محدود مزرعه خود را مدیریت کند، امروز برای تهیه همان نهادهها باید چند برابر هزینه پرداخت کند. این مسئله تنها مختص مازندران نیست و تقریباً تمام بخش کشاورزی کشور با این چالش مواجه است.
من معتقدم گرانی نهادهها بهویژه برای تولیدکنندگانی که امنیت غذایی کشور را تأمین میکنند، فشار سنگینی ایجاد کرده است. کشاورزان ما در شرایط سخت اقلیمی، اقتصادی و بازار فعالیت میکنند و انتظار دارند حمایتهای بیشتری از آنان صورت گیرد. این انتظار، انتظار بهجایی است.
البته باید توجه داشت که امکانات و منابع حمایتی نیز محدودیتهایی دارد. با این حال، مجموعه جهاد کشاورزی، سازمان تعاون روستایی و سایر نهادهای مرتبط همواره تلاش کردهاند در حوزه تأمین نهادهها، توزیع مناسب و ارائه خدمات فنی در کنار کشاورزان باشند.
اما در شرایط فعلی شاید مهمترین حمایتی که بتوان ارائه کرد، افزایش آگاهی و کاهش هزینههای غیرضروری تولید باشد. ما باید به سمتی حرکت کنیم که کشاورز با مصرف هدفمند و علمی نهادهها، بیشترین بهرهوری را به دست آورد. در بسیاری از موارد مشاهده میکنیم که بخشی از هزینههای تولید ناشی از مصرف نادرست یا بیش از حد نهادههاست.
اگر بتوانیم آموزشهای ترویجی را تقویت کنیم، نظام مشاورههای فنی را گسترش دهیم و کشاورزان را با روشهای نوین مدیریت آفات آشنا کنیم، بخش مهمی از هزینههای اضافی کاهش پیدا خواهد کرد. امروز دانش فنی به اندازه سرمایه مالی اهمیت دارد و گاهی یک توصیه کارشناسی میتواند میلیونها تومان از هزینههای کشاورز را کاهش دهد.
ما معتقدیم حمایت واقعی از کشاورز فقط در پرداخت یارانه یا توزیع نهاده خلاصه نمیشود؛ بلکه انتقال دانش، توسعه روشهای کمهزینه، ترویج مبارزه بیولوژیک، کاهش وابستگی به سموم و افزایش بهرهوری نیز بخشی از همین حمایت است.
در عین حال، دغدغه کشاورزان درباره گرانی نهادهها را کاملاً بهحق میدانیم و این موضوع از سوی مسئولان بخش کشاورزی بهطور مستمر در حال پیگیری است. امیدواریم با اتخاذ سیاستهای حمایتی مناسب، فشار هزینههای تولید کاهش یابد و کشاورزان بتوانند با آرامش و اطمینان بیشتری به فعالیت خود ادامه دهند.
در پایان باید بگویم که کشاورزان مازندران سرمایههای اصلی بخش کشاورزی کشور هستند. امنیت غذایی جامعه بر دوش همین تولیدکنندگان پرتلاش قرار دارد و ما خود را موظف میدانیم در همه شرایط در کنار آنان باشیم. درهای مراکز جهاد کشاورزی، کلینیکهای گیاهپزشکی و کارشناسان بخش حفظ نباتات به روی کشاورزان باز است و هر جا نیاز به مشاوره، راهنمایی یا پشتیبانی فنی باشد، همکاران ما آماده خدمترسانی هستند. امیدواریم با همکاری و همدلی همه بخشها، سال زراعی موفق و پرباری را برای شالیکاران استان رقم بزنیم.
تسنیم: بسیاری از کشاورزان معتقدند هزینه تولید برنج هر سال افزایش پیدا میکند اما حمایتها متناسب با این افزایش نیست. از نگاه شما امروز مهمترین مشکل اقتصادی برنجکاران مازندران چیست؟
باقری: واقعیت این است که اگر امروز بخواهیم مهمترین دغدغه کشاورزان برنجکار را نام ببریم، باید به افزایش بیسابقه هزینههای تولید اشاره کنیم. در سالهای اخیر قیمت نهادههای کشاورزی، کودهای شیمیایی، سموم، سوخت، قطعات ماشینآلات، هزینه تعمیرات و دستمزد کارگری رشد چشمگیری داشته است.
کشاورز امروز برای آمادهسازی زمین، خزانهگیری، نشاکاری، مبارزه با آفات، برداشت محصول و حمل آن به بازار باید چندین برابر گذشته هزینه کند. در مقابل، سودی که نصیب تولیدکننده میشود متناسب با این افزایش هزینهها نیست. همین مسئله باعث شده بسیاری از کشاورزان با نگرانی به آینده تولید نگاه کنند.
برنج یک محصول راهبردی است و امنیت غذایی کشور تا حد زیادی به تولید داخلی آن وابسته است. اگر کشاورز احساس کند تولید صرفه اقتصادی ندارد، به مرور انگیزه سرمایهگذاری در بخش کشاورزی کاهش مییابد و این مسئله میتواند آثار بلندمدتی بر امنیت غذایی کشور داشته باشد.
به اعتقاد من حمایت از کشاورز فقط به معنای پرداخت تسهیلات نیست. باید سیاستهای حمایتی در حوزه خرید تضمینی، تأمین نهادهها، بیمه محصولات کشاورزی، حمایت از مکانیزاسیون و کنترل واردات نیز بهصورت جدی دنبال شود تا تولیدکننده احساس امنیت اقتصادی داشته باشد.
تسنیم: برخی کارشناسان هشدار میدهند که تغییرات اقلیمی میتواند وضعیت آفات را در سالهای آینده پیچیدهتر کند. آیا مازندران نیز با چنین تهدیدی روبهرو است؟
باقری: بدون تردید تغییرات اقلیمی یکی از مهمترین چالشهای پیشروی کشاورزی جهان و ایران است. افزایش دما، تغییر الگوی بارشها، وقوع خشکسالیهای مقطعی و نوسانات شدید آبوهوایی میتواند شرایط زیستی آفات را تغییر دهد.
در گذشته چرخه زندگی بسیاری از آفات قابل پیشبینیتر بود اما امروز شرایط متفاوت شده است. ممکن است افزایش دما موجب افزایش تعداد نسلهای برخی آفات در طول سال شود یا زمان فعالیت آنها را تغییر دهد. این موضوع میتواند هزینههای مبارزه را افزایش دهد و مدیریت آفات را دشوارتر کند.
به همین دلیل تأکید ما بر تقویت شبکههای پایش و رصد آفات است. امروز کشاورزی سنتی به تنهایی پاسخگوی شرایط جدید نیست و باید از دانش روز، فناوریهای نوین و هشدارهای کارشناسی استفاده کنیم. هرچه کشاورزان ارتباط بیشتری با کارشناسان حفظ نباتات داشته باشند، امکان مقابله مؤثر با تهدیدات جدید نیز بیشتر خواهد شد.
تسنیم: برخی کشاورزان معتقدند در سالهای اخیر فاصله میان مزرعه و مراکز کارشناسی بیشتر شده است. نقش آموزش در مدیریت آفات را چگونه ارزیابی میکنید؟
باقری: اگر بخواهم صادقانه بگویم، آموزش مهمترین سلاح کشاورز در برابر آفات است. بسیاری از خسارتهایی که در مزارع رخ میدهد ناشی از کمبود امکانات نیست، بلکه نتیجه آگاهی ناکافی یا تصمیمگیری نادرست در زمان مبارزه است.
گاهی یک کشاورز به دلیل ناآگاهی، سم را در زمان نامناسب مصرف میکند یا روش اشتباهی را در پیش میگیرد و همین موضوع هزینههای او را چند برابر میکند. در حالی که اگر از مشاوره کارشناسی استفاده کند، میتواند با هزینه کمتر نتیجه بهتری بگیرد.
ما معتقدیم توسعه آموزشهای ترویجی باید یکی از اولویتهای اصلی بخش کشاورزی باشد. حضور کارشناسان در روستاها، برگزاری کلاسهای آموزشی، استفاده از ظرفیت رسانهها و شبکههای اجتماعی و انتقال تجربه میان کشاورزان میتواند نقش بسیار مهمی در کاهش خسارتها داشته باشد.
در بسیاری از کشورهای پیشرفته، کشاورزی دانشمحور جایگزین کشاورزی سنتی شده است. ما نیز باید به همین سمت حرکت کنیم.
تسنیم: اگر بخواهید امروز مهمترین مطالبه برنجکاران مازندران را از دولت بیان کنید، آن مطالبه چیست؟
باقری: به نظر من مهمترین مطالبه کشاورزان، حمایت واقعی از تولید است. کشاورز نمیخواهد صرفاً یارانه دریافت کند؛ او میخواهد محصولش با قیمت عادلانه به فروش برسد، نهادهها را با قیمت مناسب تهیه کند و از آینده شغل خود اطمینان داشته باشد.
وقتی هزینههای تولید افزایش پیدا میکند اما قیمت محصول متناسب با آن رشد نمیکند، فشار اقتصادی مستقیماً بر دوش کشاورز قرار میگیرد. از طرف دیگر، واردات بیبرنامه نیز میتواند بازار را تحت تأثیر قرار دهد و انگیزه تولید را کاهش دهد.
دولت باید نگاه راهبردی به تولید برنج داشته باشد. برنج فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از امنیت غذایی کشور است. حمایت از برنجکار در واقع حمایت از سفره مردم است.
اگر امروز از کشاورزان حمایت نکنیم، فردا مجبور خواهیم بود هزینههای بسیار بیشتری برای جبران کاهش تولید پرداخت کنیم. به همین دلیل انتظار داریم سیاستهای حمایتی در حوزه تأمین نهادهها، بیمه، تسهیلات، مکانیزاسیون و مدیریت بازار با جدیت بیشتری دنبال شود.
تسنیم: در پایان، اگر بخواهید یک پیام مهم به شالیکاران مازندران بدهید، چه خواهید گفت؟
باقری: پیام من این است که کشاورزان عزیز همچنان به توصیههای فنی اعتماد کنند و مبارزه با آفات را بر اساس اصول علمی انجام دهند. تجربه نشان داده هر جا کشاورزان از روشهای کارشناسی استفاده کردهاند، خسارتها به حداقل رسیده و عملکرد تولید افزایش یافته است.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیریت علمی مزارع هستیم. مبارزه تلفیقی، استفاده از روشهای بیولوژیک، حذف بهموقع کانونهای آلودگی، توجه به هشدارهای کارشناسان و پرهیز از مصرف بیرویه سموم میتواند نقش تعیینکنندهای در موفقیت فصل زراعی داشته باشد.
من اطمینان دارم کشاورزان پرتلاش مازندران همانگونه که در سالهای گذشته توانستهاند امنیت غذایی کشور را تأمین کنند، امسال نیز با تلاش، تجربه و دانش خود محصولی باکیفیت تولید خواهند کرد. ما نیز در مجموعه جهاد کشاورزی خود را موظف میدانیم در کنار آنان باشیم و از هیچ تلاشی برای حمایت فنی و کارشناسی دریغ نکنیم.
انتهای پیام/