پشت پرده کمتر دیدهشده از شخصیت علمی رهبر انقلاب
- اخبار فرهنگی
- اخبار دین ، قرآن و اندیشه
- 16 خرداد 1405 - 20:39
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، حجتالاسلام مهدی غلامعلی، استاد دانشگاه قرآن و حدیث، در نشست «درنگی در مبانی رجالی امام شهید؛ آیتالله العظمی خامنهای» طی سخنانی با اشاره به شرایط سالهای نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: در دوره کوتاه رهبری امام خمینی(ره) فرصت چندانی برای ایجاد تحولات بنیادین فراهم نشد و از سوی دیگر کشور درگیر جنگ تحمیلی هشتساله بود. با این حال، از ابتدای دوران رهبری حضرت آیتالله خامنهای، روند پیشرفتهای علمی و فناوری در کشور شتاب گرفت که یکی از نمونههای برجسته آن در حوزه علوم دینی، شکلگیری مرکز نور است.
او با بیان اینکه وجهه سیاسی و دانش حکمرانی رهبر شهید انقلاب بیش از سایر ابعاد شخصیتی ایشان مورد توجه قرار گرفته است، گفت: همین مسئله سبب شده جایگاه فقهی و علمی ایشان کمتر دیده شود؛ در حالی که توانمندیهای علمی و فقهی ایشان شگفتانگیز است. البته مقصود این نیست که هیچ فردی در این سطح قرار ندارد، اما اینکه شخصیتی درگیر مسئولیتهای گسترده سیاسی، اجرایی و رهبری باشد و در عین حال چنین اشراف علمی عمیقی داشته باشد، حقیقتاً قابل توجه و تحسینبرانگیز است.
او با اشاره به استمرار فعالیتهای علمی رهبر شهید تصریح کرد: برخلاف برخی افراد که با پذیرش مسئولیتهای کلان، فعالیتهای علمی آنان به حاشیه رانده میشود، آثار و فعالیتهای علمی حضرت آقا به مرور زمان پربارتر و گستردهتر شده است. این مسئله در درس خارج فقه ایشان بهوضوح قابل مشاهده بود و آثار مکتوب ایشان نیز منتشر شده است.
غلامعلی درباره مطالعات خود در آثار فقهی رهبر انقلاب گفت: بنده کتاب مکاسب ایشان و همچنین مباحث قصاص، صلات و غنا را مورد بررسی قرار دادهام.
او در ادامه با تشریح رویکردهای موجود در دانش رجال اظهار داشت: برخی از عالمان شیعه، روش رجالی خود را به صورت مستقل تدوین کردهاند؛ از جمله مرحوم آیتالله خویی، مرحوم آیتالله داوری و آیتالله سبحانی. در مقابل، گروهی دیگر از علما آثار مستقلی در این زمینه از خود بر جای نگذاشتهاند و شاگردان آنان به استخراج و تدوین مبانی رجالی ایشان پرداختهاند؛ مانند آیات علوی گرگانی و صافی گلپایگانی.
او هدف از بررسی دیدگاههای رجالی یک دانشمند را شناسایی میزان استقلال فکری وی دانست و افزود: در حقیقت میخواهیم بدانیم که آیا آن عالم در حوزه رجال صاحبنظر است یا صرفاً از آرای دیگران تبعیت میکند. علم رجال به شناسایی راویان میپردازد، در حالی که علم درایه ناظر به شناخت حدیث است.
این استاد دانشگاه قرآن و حدیث با تأکید بر ضرورت استخراج مبانی رجالی رهبر معظم انقلاب گفت: حضرت آقا دیدگاههای رجالی خود را به صورت مستقل و مدون ارائه نکردهاند، از این رو لازم است نظریات ایشان استخراج شود؛ از جمله اینکه در بحث وثاقت اخبار چه رویکردی دارند و تا چه میزان از رجالیان پیشین تأثیر پذیرفتهاند.
او ادامه داد: در سال 1401 مقالهای با عنوان «قاعده رجالی اصحاب اجماع از دیدگاه آیتالله العظمی خامنهای» منتشر شد. همچنین دفتر ایشان کتابچهای با عنوان «کلیات علم رجال» تهیه کرده که هرچند منتشر نشده، اما به صورت غیررسمی در اختیار دفتر معظمله قرار داشته است.
غلامعلی با اشاره به برخی پژوهشهای انجامشده در این حوزه اظهار کرد: سیداحمد موسوینسب نیز پژوهش ارزشمندی درباره رویکرد رجالی حضرت آقا و آیتالله العظمی شبیری زنجانی انجام داده که اثری محققانه و سودمند به شمار میرود. بنده نیز مقالهای با عنوان «درآمدی بر نظریه رجالی حضرت آیتالله خامنهای» نگاشتهام.
او در بخش دیگری از سخنان خود به پیشینه علمی رهبر شهید انقلاب پرداخت و گفت: ایشان متولد سال 1318 هستند و در حوزههای علمیه قم و مشهد از محضر استادانی همچون حضرت امام خمینی(ره)، مرحوم آیتالله بروجردی، مرحوم آیتالله میلانی و دیگر بزرگان بهره بردهاند. همچنین در سفر کوتاه خود به نجف اشرف از درس سیدمحسن حکیم، مرحوم آیتالله خویی، میرزا حسن بجنوردی و برخی دیگر از استادان استفاده کردهاند.
او افزود: کتابی نیز با عنوان «چهار کتاب اصلی علم رجال» از ایشان وجود دارد که متن کامل چهار کتاب را دربر ندارد و در دهه نخست و دوم انقلاب اسلامی منتشر شده است.
علاقه رهبر شهید به علم رجال
غلامعلی با اشاره به گرایشهای علمی رهبر معظم انقلاب اظهار داشت: از منظر عملکردی، در میان علوم مختلف، علاقه ویژه رهبر شهید به علم رجال کاملاً مشهود است. حتی در نقل احادیث اخلاقی نیز غالباً به سند روایت اشاره میکنند. این علاقه نیز به سالهای پیش از انقلاب بازمیگردد.
او ادامه داد: برخلاف برخی افراد که نسبت به استاد خاصی تعصب دارند، حضرت آقا هیچگاه نگاه تعصبآمیز به استادان نداشتهاند و همواره با رویکردی علمی به آرای آنان نگریستهاند. به عنوان نمونه، در دوران طلبگی برخی جریانهای تندرو مرحوم آیتالله خویی را در مقابل امام خمینی(ره) قرار میدادند و گاه نسبت به ایشان بیانصافی میشد، اما آیتالله خامنهای حتی دیدگاههای فقهی و رجالی افرادی چون آیتالله منتظری را نیز نقل و بررسی میکنند و مسائل سیاسی را به مباحث علمی وارد نمیسازند.
این استاد دانشگاه قرآن و حدیث با بیان اینکه در مباحث علمی رهبر معظم انقلاب بهطور مستمر آرای مرحوم آیتالله خویی و مرحوم آقای شوشتری مطرح میشود، گفت: به نظر میرسد تأثیرپذیری ایشان از آیتالله شوشتری بیشتر باشد. البته در مواردی نیز نقدهایی بر دیدگاههای آیتالله خویی مطرح کردهاند که این نقدها کاملاً محترمانه و علمی است. همین رویکرد درباره آیتالله بروجردی نیز مشاهده میشود.
او افزود: امروز بخش مهمی از پیشرفتهای دانش رجال مرهون تلاشهای دو شخصیت برجسته یعنی آیتالله بروجردی و مرحوم آیتالله خویی است. البته میان این دو بزرگوار تفاوت مهمی وجود دارد؛ آیتالله خویی مبانی رجالی خود را بهطور کامل در استنباطهای فقهی به کار گرفته است، در حالی که این ویژگی در آثار آیتالله بروجردی و همچنین آیتالله شوشتری کمتر دیده میشود. با این حال، رهبر شهید دیدگاههای آیتالله بروجردی را نیز در مباحث خود مطرح کردهاند.
غلامعلی تصریح کرد: رهبر شهید همانگونه که در عرصه سیاست دارای صراحت و شجاعت بودند، در مباحث رجالی نیز با اقتدار از دیدگاههای خود دفاع کردهاند. هرچند آیات عظام بروجردی و خویی از بزرگترین شخصیتهای علمی شیعه به شمار میروند، اما ایشان در عین احترام، نقدهای علمی خود را نسبت به آرای آنان بیان کردهاند.
او با اشاره به مبانی رجالی رهبر معظم انقلاب اظهار داشت: ایشان به اجتهاد گسترده در راویشناسی معتقد هستند و آرای رجالیانی مانند کشی و شیخ طوسی را از باب خبرویت میپذیرند، در حالی که برخی دیگر این آرا را از باب انسداد قبول میکنند.
او ادامه داد: در موارد تعارض میان دیدگاهها نیز بدون هیچ ملاحظهای نظر نجاشی را بر شیخ طوسی ترجیح میدهند، زیرا نجاشی را در این حوزه برتر میدانند؛ هرچند در برخی موارد با دیدگاه نجاشی نیز موافق نیستند. همچنین آرای غضائری را اساساً نمیپذیرند.
غلامعلی در ادامه گفت: در موضوع غلو نیز رهبر معظم انقلاب برداشت قمیها از غلو را قبول ندارند و در عین حال غلو را مانع وثاقت راوی نمیدانند. البته در مباحث کلامی که مسئله غلو در آن تأثیرگذار است، به موضوع غلات توجه داشته و راویان غالی را در این حوزهها کنار میگذارند.
او خاطرنشان کرد: مبنای رجالی مرحوم آیتالله خویی، که از استادان حضرت آقا به شمار میرود، وثاقت سندی است و رهبر معظم انقلاب نیز به این مبنا باور داشته و تا امروز بر آن پایبند ماندهاند. این در حالی است که برخی از علما در موضوع وثاقت، رویکردی متغیر دارند و گاه بر اساس شهرت، گاه وثاقت صدوری و گاه وثاقت سندی به ارزیابی روایات میپردازند، اما حضرت آقا بر مبنای خود استوار ماندهاند.
این محقق تأکید کرد: معیار اصلی رهبر معظم انقلاب، برخورداری روایت از سند معتبر است. همچنین ایشان مشایخ سهگانه را پذیرفتهاند، البته با شرایط و قیود مشخص.
غلامعلی درباره مسئله کثرت روایت نیز گفت: یکی از مباحث مهم این است که آیا پرروایتی یک راوی میتواند نشانهای برای اعتبار او باشد یا خیر. رهبر معظم انقلاب این دیدگاه را که صرف کثرت روایت دلیل وثاقت راوی باشد، نمیپذیرند.
او افزود: در خصوص راویان مجهول، دیدگاههای مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند کثرت نقل از یک راوی مجهول، نشانه وثاقت اوست. گروهی دیگر بر این باورند که اگر بزرگان از یک راوی مجهول نقل روایت کنند، حتی بدون کثرت روایت نیز میتوان او را ثقه دانست. دیدگاه سوم نیز این است که نقل روایت توسط بزرگان، حتی در صورت فراوانی، دلالتی بر وثاقت مشایخ ندارد.
او ادامه داد: رهبر معظم انقلاب به دیدگاه نخست گرایش دارند و بر آن تأکید فراوانی کردهاند؛ به گونهای که بخش مهمی از مباحث فقهی ایشان در توثیق راویان مجهول بر همین مبنا استوار است.
این استاد دانشگاه قرآن و حدیث درباره شروط پذیرش این نظریه اظهار کرد: به اعتقاد ایشان، ناقل یا شاگرد باید از بزرگان و افراد برجسته باشد و همچنین نقلهای فراوانی از آن راوی انجام داده باشد؛ به گونهای که ده یا بیست روایت کافی نیست و باید تعداد نقلها بسیار بیشتر باشد.
او اضافه کرد: این دیدگاه از پشتوانه منطقی برخوردار است؛ چرا که دشوار است بپذیریم شخصیتی مانند مرحوم کلینی به طور مستمر از راوی ناشناخته و غیرقابل اعتماد روایت نقل کند، زیرا در این صورت اعتبار خود او نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
غلامعلی در ادامه با اشاره به فضای علمی پس از ماجرای مرحوم آیتالله منتظری گفت: پس از آن اتفاق نیز چنین فضایی مشاهده شد؛ تا زمانی که ایشان قائممقام رهبری بودند، شاگردان و حتی برخی مراجع با احترام فراوان از ایشان یاد میکردند، اما پس از آن دوره، حتی برخی شاگردان تلاش میکردند نام ایشان کمتر در مباحث مطرح شود.
او در پایان با اشاره به تفاوت میان راوی مجهول و راوی ضعیف تصریح کرد: اگر راوی مجهول باشد اما شاگردی مورد اعتماد داشته باشد و نقلهای فراوانی نیز از او صورت گرفته باشد، میتوان به آن راوی اعتماد کرد؛ اما راوی ضعیف از این قاعده مستثناست و حکم متفاوتی دارد.
انتهای پیام/