به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، اگرچه به نظر می‌رسد دولت ارمنستان در کوتاه‌مدت به دنبال ایجاد نوعی توازن میان آمریکا و روسیه در بخش راه‌آهن است، اما هدف بلندمدت ایروان، پایان دادن به انحصار و نفوذ گسترده مسکو بر این زیرساخت حیاتی است.

تحقق این هدف، در کنار اصلاحات در بخش‌های برق و گاز، تا حد زیادی به نتیجه انتخابات پارلمانی سرنوشت‌ساز 7 ژوئن 2026 بستگی دارد؛ انتخاباتی که تعیین می‌کند ارمنستان به جهت‌گیری سیاست خارجی پیش از 2018 خود بازمی‌گردد یا به مسیر اخیر خود برای همسویی نزدیک‌تر با غرب ادامه می‌دهد.

ریشه‌های تاریخی انحصار ساختاری کرملین بر اقتصاد ارمنستان

در 13 فوریه 2008، ارمنستان توافق‌نامه‌ای را امضا کرد که بر اساس آن کنترل کامل راه‌آهن دولتی این کشور به شرکت «راه‌آهن قفقاز جنوبی» که از شرکت‌های تابعه راه‌آهن دولتی روسیه است، واگذار شد.

این قرارداد 30 ساله که می‌تواند تا سال 2048 نیز تمدید شود، مدیریت، بهره‌برداری و سرمایه‌گذاری در این شبکه را به طرف روسی سپرد. اگرچه مالکیت زیرساخت‌ها در ظاهر متعلق به دولت ارمنستان بود، اما کنترل عملیاتی، تعیین تعرفه‌ها و توسعه شبکه عملاً تحت اقتدار روسیه قرار گرفت.

این توافق‌نامه در واقع تداوم قرارداد معروف «تهاتر بدهی با دارایی» در سال‌های 2002–2003 بود که طی آن، بدهی 96 میلیون دلاری ارمنستان به روسیه تسویه شد.

بر اساس آن قرارداد، مالکیت یا مدیریت شش دارایی بزرگ صنعتی و اقتصادی ارمنستان از جمله در بخش‌های برق، گاز، الکترونیک و صنایع دفاعی به روسیه واگذار شد و زمینه‌ساز سلطه مسکو بر سایر بخش‌ها نظیر مخابرات و راه‌آهن شد.

تلاش ارمنستان در سال 2009 برای ساخت راه‌آهن مشترک با ایران جهت کاهش این وابستگی نیز با مخالفت مسکو روبرو و متوقف شد.

دکترین «چهارراه صلح» و کریدورهای جدید در قفقاز جنوبی

پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال 2020، طرح‌های احیای مسیرهای ریلی دوران شوروی ناکام ماند، اما توافق صلح اوت 2025 میان الهام علی‌اف و نیکول پاشینیان در کاخ سفید، مرحله جدیدی را در یکپارچه‌سازی مسیرهای جاده‌ای و ریلی در جنوب ارمنستان آغاز کرد.

با این حال، در شرایطی که آذربایجان 80 درصد از خط ریلی هورادیز-آغ‌بند را تکمیل کرده و ترکیه در حال احداث خط ریلی جدید از قارص به مرز نخجوان است، کار بازسازی خطوط ریلی در جنوب ارمنستان هنوز آغاز نشده است.

در چنین شرایطی، پاشینیان در فوریه 2026 اعلام کرد که یک کشور ثالث دارای «روابط دوستانه» با ایروان و مسکو، می‌تواند حق امتیاز مدیریت راه‌آهن ارمنستان را از روسیه خریداری کند.

وی از کشورهایی چون قزاقستان، امارات و قطر به عنوان گزینه‌های احتمالی یاد کرد تا مزیت رقابتی ارمنستان در ترانزیت بین‌المللی احیا شود؛ اقدامی که جدیدترین گام ایروان برای کاهش وابستگی زیرساختی به روسیه، به ویژه پس از انسداد مسیرهای ارتباطی با آذربایجان و ترکیه طی سه دهه گذشته به شمار می‌رود.

آمریکا، «مسیر ترامپ» و پافشاری بر حاکمیت ملی

نکته حائز اهمیت، تداوم تلاش روسیه برای حفظ بقای خود در این تحولات است. اگرچه روسیه از توافقات قفقاز در جریان نشست واشنگتن کنار گذاشته شد، اما آمادگی خود را برای مشارکت در پروژه موسوم به «مسیر ترامپ» اعلام کرد.

با این حال، پاشینیان تاکید دارد که این مسیر یک ابتکار دوجانبه با آمریکا است و هرگونه حضور طرف ثالث باید به صورت دوجانبه بررسی شود. او همچنین ادعای شرکت راه‌آهن قفقاز جنوبی برای واگذاری بخش ریلی «مغری» به ارمنستان را یک سوءتفاهم خواند و تاکید کرد این بخش قلمرو حاکمیتی ارمنستان است و هرگز مدیریت آن به کسی واگذار نشده بود.

در همین راستا، روسیه اعلام کرده که مذاکرات برای بازسازی دو بخش 1.6 و 12.4 کیلومتری جهت اتصال راه‌آهن ارمنستان به آذربایجان (نزدیک یراسخ) و ترکیه (نزدیک آخورایان) را آغاز می‌کند. این مناطق خارج از جنوب ارمنستان (محل عبور مسیر ترامپ) قرار دارند، اما بازگشایی آن‌ها بخشی از پروژه بزرگ دولت پاشینیان تحت عنوان «چهارراه صلح» است.

7 ژوئن؛ نقطه عطف خروج از سایه اقتصادی مسکو

خروج ارمنستان از وابستگی سیاسی و نظامی به روسیه، بدون پایان دادن به انحصار اقتصادی مسکو غیرممکن است. دولت ارمنستان اولین گام را با ملی کردن شبکه برق کشور برداشت، اما این تصمیم پس از بازداشت سامول کاراپتیان، رهبر اپوزیسیون و مالک شبکه برق، به یک چالش سیاسی تبدیل شد.

علاوه بر برق و راه‌آهن، شرکت «گازپروم ارمنستان» که کاملاً متعلق به گازپروم روسیه است، تامین‌کننده انحصاری گاز این کشور است. در نهایت، موفقیت ایروان در پایان دادن به این انحصار چندلایه، به نتایج انتخابات پارلمانی 7 ژوئن 2026 گره خورده است تا مشخص شود ارمنستان به آغوش مسکو بازمی‌گردد یا مسیر غرب را پیش می‌گیرد.

انتهای پیام/