به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، مهدی میری، مدیر مرکز پژوهش‌های دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در  نشست علمی «اجتهاد در عصر الگوریتم‌ها: امکان‌سنجی فقهی نقش هوش مصنوعی در استنباط احکام» با طرح این پرسش که آیا هوش مصنوعی می‌تواند در فرآیند استنباط احکام شرعی نقش‌آفرین باشد و جایگزین مجتهد شود؟ پاسخ داد: بررسی‌ها نشان می‌دهد ماشین‌ها در پردازش کلان‌داده‌ها «معاون معرفتی» قدرتمند هستند اما در لایه‌های تفسیری، فهم عرفی و احراز شرایط اجتهاد، هرگز جایگزین مجتهد انسانی نخواهند شد.

وی در توضیح پاسخ خود تصریح کرد: ما در بررسی‌های خود، الگوریتم اجتهاد را در هشت مرحله مسأله‌شناسی، موضوع‌شناسی، استخراج ادله، ارزیابی سند، تحلیل دلالت، جمع و تراجیح، لحاظ زمان و مکان و صدور فتوا، بازسازی و با توانمندی‌های هوش مصنوعی مقایسه کرده‌ایم و نوآوری این پژوهش نیز در پیوند تحلیل فنی با مبانی نظری فقه امامیه و نیز پرداختن به نظریه تخطئه و سیره عقلا می‌باشد.

این پژوهشگر در تعریف اصطلاحی اجتهاد و هوش مصنوعی به عنوان کلیدواژگان اصلی تحقیق گفت: اجتهاد در اصطلاح یعنی بذل تمام توان علمی توسط فقیه برای استنباط حکم شرعی فرعی از ادله تفصیلی و هوش مصنوعی نیز به سیستم‌هایی اطلاق می‌شود که رفتارهای هوشمند انسانی را تقلید کرده و وظایف نیازمند هد هوش انسانی را انجام می‌دهند.

میری هوش مصنوعی را به سه نوع ابَر هوش مصنوعی (فراتر از هوش انسانی در تمام جنبه‌ها)، هوش مصنوعی عمومی و هوش مصنوعی محدود تقسیم‌بندی و ابراز کرد: در حال حاضر تنها هوش مصنوعی محدود تحقق یافته است که برای وظایف خاص طراحی شده و توانایی تعمیم به وظایف دیگر را ندارد و هوش مصنوعی عمومی(قوی) که تقریبا هم‌تراز هوش انسانی است، هنوز به‌طور کامل تحقق نیافته است.

امکان استفاده از هوش مصنوعی در مسأله‌شناسی با حفظ نظارت فقیه

وی در توضیح جایگاه هوش مصنوعی در مسأله‌شناسی به عنوان نخستین مرحله اجتهاد گفت: باتوجه به توان موثر هوش مصنوعی در ساختار و طبقه‌بندی، هوش مصنوعی و فقیه می‌توانند همکاری معرفتی در این زمینه داشته باشند البته با حفظ نظارت فقیه در تفسیر عرفی و زمینه‌ای.

مدیر مرکز پژوهش‌های دانشگاه رضوی در ارزیابی قابلیت تحقق موضوع‌شناسی در هوش مصنوعی خاطرنشان کرد: باتوجه به قابلیت‌های هوش مصنوعی در تحلیل داده‌ها و کشف الگوها، می‌تواند از طریق تحلیل ماهوی عنوان شرعی (مانند ضرر، مالیت و..) و تشخیص حیثیات مؤثر (تنقیح مناط و الغای خصوصیت)، در بازسازی ساختار معرفتی نقش ایفا کند.

میری درباره تحلیل دلالت روایت توسط هوش مصنوعی گفت: هوش مصنوعی در تحلیل ساختارهای نحوی و روابط معنایی واژگان، توانمند است اما در استدلال مبتنی بر دانش عرفی و درک زمینه‌ای و درک زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و ... همچنان فاصله قابل توجهی با توانایی‌های شناختی انسان دارد. در زمینه نظم‌دهی به تعارض ادله و مکانیسم‌های جمع عرفی و تراجیح نیز با توجه به ظرفیت بالای هوش مصنوعی در تحلیل صوری، مقایسه ادله و کشف الگوهای استدلالی، محدودیت در تشخیص قرائن عرفی و عقلایی در ترجیح ادله، این سیستم می‌تواند صرفا معاون معرفتی مجتهد باشد.

هوش مصنوعی در صدور فتوا می‎‌تواند معاون معرفتی فقیه باشد

وی با اشاره به امکان همکاری فقیه و هوش مصنوعی در زمینه زمان و مکان استنباط، افزود: در زمینه صدور فتوا نیز باتوجه به ظرفیت بالای مدل‌های هوشمند در داده‌کاوی، تحلیل سند و پیش‌نویس‌های تحلیلی، هوش مصنوعی می‌تواند نقش معاون معرفتی را داشته باشد اما داوری عقلایی، تشخیص مصلحت و ارزیابی هنجاری، نیازمند فقیه انسانی است.

مدیر مرکز پژوهش‌های دانشگاه رضوی یادآور شد: جستجو و تتبع ادله با توان بسیار بالا، تحلیل شبکه‌ای اسناد (علم رجال) و پردازش کلان داده فقهی، حاکی از پتانسیل بالای داده‌محور هوش مصنوعی نسبت به هوش طبیعی است اما با توجه به محدودیت‌های کیفی و تفسیری آن (همچون فهم عرفی و ارتکازات عقلایی، خلاقیت اجتهادی و تشخیص مصلحت)، در مجموع می‌توان گفت که هوش مصنوعی ابزاری قدرتمند برای پویایی فقه امامیه در مسائل مستحدثه است اما جایگزین آن نخواهد بود (معاون معرفتی مجتهد؛ تحت نظارت فقها).

امکان حجیت اجتهاد هوش مصنوعی در صورت اثبات کارآمدی عقلایی

میری با بیان اینکه از پرسش‌های اساسی در ارزیابی امکان اجتهاد هوش مصنوعی، حجیت نتایج آن در صورت خطاپذیری است، اظهار کرد: نظریه تصویب (هرچه مجتهد بگوید، همان حکم شارع است و احتمال خطا وجود ندارد) و نظریه تخطئه یا نظریه اصولیون امامیه (خداوند برای هر موضوع، حکم حقیقی دارد اما اجتهاد ممکن است خطا داشته باشد) دو نظریه مشهور در این زمینه  هستند. با توجه به اینکه حجیت اجتهاد، به طریق معتبر کشف حکم واقعی وابسته است نه به شخصیت انسانی مجتهد، این مبنای نظری، راه را برای امکان حجیت اجتهاد هوش مصنوعی هموار می‌کند یعنی اگر هوش مصنوعی بتواند روش‌هایی معتبر و منسجم ارائه دهد، مانع ثبوتی اصولی برای طریقیت حجیت وجود نخواهد داشت.

وی خاطرنشان کرد: باتوجه به سیره عقلا در استفاده از ابزارهای نوین معرفتی نیز، اگر سامانه‌های هوشمند در حوزه استنباط، کارآمدی عقلایی خود را اثبات کنند، مانع ثبوتی برای استفاده از هوش مصنوعی به عنوان معاون معرفتی مجتهد وجود ندارد.

مدلسازی مکتب نجف با هوش مصنوعی آسان‌تر است

مدیر مرکز پژوهش‌های دانشگاه رضوی درباره نسبت مکاتب اجتهادی قم و نجف با هوش مصنوعی تصریح کرد: باتوجه به اینکه در مکتب قم، تحلیل ادله و فهم حکم در سطح پیچیده‌تر صورت می‌‎گیرد، مدل‌های هوش مصنوعی با آن چالش بیشتری دارند نسبت به مکتب نجف که در تحلیل صوری قواعد و ادله، عملکرد بسیار مؤثر دارد و امکان مدل‌سازی دقیق و شفاف مراحل استنباط آن توسط هوش مصنوعی، راحت‌تر فراهم است.

لازم به ذکر است سلسله نشست‌های علمی پژوهشکده رایِش به همت مرکز پژوهش‌های دانشگاه علوم اسلامی رضوی در راستای مطالبه جدی رهبر معظم انقلاب مبنی بر مدیریت حرکت علمی هوش مصنوعی در جامعه توسط حوزه‌های علمیه، برگزار می‌گردد.

خبرنگار: زهرا شریعتی

انتهای پیام/