به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، بارش‌های بهاری امسال در استان گلستان ضمن ایجاد تحول چشمگیر در بخش کشاورزی، زراعت و باغبانی، ذخایر آبی و سدهای این منطقه را نسبت به سال گذشته بیش از پنجاه درصد افزایش داد. این وضعیت مطلوب بارشی، افزون بر ثمرات اقتصادی برای باغداران و کشاورزان، منجر به رشد بی‌سابقه پوشش‌ گیاهی در پهنه‌های مختلف استان شد. فارغ از انبوه شدن پوشش علفی در حاشیه جاده‌های مواصلاتی و راه‌های اصلی و همچنین مناطق گردشگری، مهم‌ترین پدیده قابل تأمل، رشد محسوس گونه‌های یک‌ساله و علفی در طبقه زیراشکوب جنگل‌های هیرکانی گلستان است. گیاهانی که در سایه‌سار درختان جنگلی رشد می‌کنند و به گیاهان زیراشکوب معروف هستند، نقش بسزایی در کارکردهای بوم‌شناختی جنگل از جمله حفاظت خاک، تلطیف ریزاقلیم و تغذیه حیات وحش ایفا می‌کنند.

براساس آمار ارائه شده توسط اداره کل منابع طبیعی استان، حدود 452 هزار هکتار از جنگل‌های هیرکانی در گلستان واقع شده است. پژوهشگران و متخصصان گیاه‌شناسی تاکنون بیش از یکصد گونه گیاه زیراشکوب را در اشکال مختلف علفی، گراسی و خشبی در مناطق جنگلی گلستان شناسایی و ثبت کرده‌اند. گونه‌های اشکوب بالا همان درختان جنگلی نیز از این بارش‌های بی‌نظیر بهاری بهره‌مند شده و تاج‌پوشش آنها به طور محسوسی گسترش یافته است.

با این حال، رشد انفجاری گیاهانی همچون گل استکانی پهن‌برگ، گندمک زنگوله‌ای، پیچک جنگلی، ناز ساقه رونده، جگن، بهارک جنگلی، ماشک‌ها، پامچال‌ها و فرفیون‌ها، اگرچه فواید بوم‌شناختی متعددی برای تلطیف هوا و حفاظت خاک دارد، اما متأسفانه ریسک وقوع حریق در ماه‌های خشک تابستان را به شدت افزایش می‌دهد. خشک شدن تدریجی این انبوه پوشش علفی در گرمای پیش‌روی ، آنها را به ماده‌ای قابل اشتعال معادل باروتی کنترل‌ناپذیر تبدیل می‌کند که می‌تواند فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر برای جنگل‌های هیرکانی رقم بزند.

این ریسک بالا تنها محدود به عرصه‌های جنگلی نیست، زیرا گونه‌های مرتعی نیز در مناطق ییلاقی و قشلاقی گلستان رشد دوچندانی داشته‌اند. استان گلستان با 862 هزار هکتار مرتع، که 101 هکتار آن در مناطق ییلاقی و مجاور بلافصل جنگل‌های هیرکانی قرار دارد، با تهدید جدی سرایت حریق از مراتع خشک شده به زیست‌بوم‌های حساس جنگلی روبروست.

این مراتع ییلاقی عمدتاً در شهرستان‌های علی‌آباد کتول، گرگان، رامیان و آزادشهر واقع شده‌اند و خشکی پوشش گیاهی در آنها می‌تواند زنجیره‌ای از آتش‌سوزی‌های گسترده را کلید بزند. حتی در درجات پایین‌تر، امکان وقوع حریق در حدود هفتصد هزار هکتار از مناطق مرتعی واقع در نواحی دشتی و قشلاقی نیز دور از ذهن نیست.

باید گفت اگرچه بارش‌های بی‌سابقه بهاری ثمرات ارزشمندی برای منابع آبی، کشاورزی و بوم‌سامانه‌های استان به همراه داشت، اما زمینه‌ساز یک بحران بالقوه و جدی یعنی افزایش شدید احتمال و شدت آتش‌سوزی در ماه‌های گرم سال شده است. با گرم‌تر شدن هوا و تابستانی که هرساله دمای هوا به طور محسوسی افزایش می‌یابد؛ زنگ خطر را برای عرصه‌های طبیعی و زیستگاه‌های ارزشمند استان به صدا درآورده است. 

یادگارهای 40 میلیون ساله از عصر یخبندان

جنگل‌های هیرکانی یکی از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های باستانی کره زمین هستند که بخش قابل توجهی از شمال ایران و نواحی کوچکی از جمهوری آذربایجان را می‌پوشانند. زمین‌شناسان و دانشمندان علوم خاک بر اساس پژوهش‌های گسترده در لایه‌های زمین‌شناسی و بررسی فسیل‌های موجود، قدمت این جنگل‌ها را به دوره سوم زمین‌شناسی یعنی حدود چهل میلیون سال پیش نسبت می‌دهند.

به دلیل همین دیرینگی کم‌نظیر، محدوده این جنگل‌ها به یک موزه طبیعی زنده و وسیع تشبیه می‌شود که نمونه‌هایی از فسیل گیاهان چندین هزار ساله در آن یافت می‌شود. جنگل‌های هیرکانی مانند نواری سبز و ممتد در جنوب دریای خزر و در دامنه‌های شمالی البرز کشیده شده‌اند و درختان آنها به دلیل رطوبت کافی و خاک حاصلخیز، بسیار متراکم و تنومند هستند.

با توجه به موقعیت مکانی و شرایط اقلیمی خاص، این منطقه به عنوان یکی از غنی‌ترین ذخایر ژنتیکی و آبی جهان محسوب می‌شود و نقش یک سد طبیعی بزرگ را ایفا می‌کند که از جاری شدن سیلاب‌های مخرب در شمال کشور جلوگیری می‌نماید. زیست‌بوم هیرکانی میزبان دویست و نود و شش گونه پرنده، نود و هشت گونه پستاندار و صد و پنجاه گونه گیاه درختی و بوته‌ای بومی و انحصاری است.

سهم استان گلستان از مجموع حدود دو میلیون هکتار جنگل هیرکانی، بیش از چهارصد و پنجاه و دو هزار هکتار بوده که در مقایسه با استان‌های مازندران و گیلان از سطح کمتری برخوردار است. جنگل‌های هیرکانی از دوران سوم زمین‌شناسی که یخچال‌های طبیعی به این نوار باریک نرسیدند و اجازه دادند درختان پهن‌برگ بیش از چهل میلیون سال در سایه البرز شمالی ریشه بدوانند، به یادگار مانده‌اند.

این جنگل‌ها از آستارا در غربی‌ترین نقطه گیلان تا گلیداغ در شرقی‌ترین نقطه گلستان امتداد دارند و سرشار از درختان بلوط، ممرز، انجیلی، افرا، توسکا و گردوی جنگلی هستند. بیش از سه هزار گونه گیاهی در این عرصه‌ها شناسایی شده که حدود پنجاه گونه از آنها انحصاری همین منطقه محسوب می‌شوند. گونه‌های شاخص جانوری همچون پلنگ، خرس قهوه‌ای، مرال، شوکا، سیاه‌گوش و ده‌ها گونه پستاندار دیگر در سایه‌سار این درختان کهنسال زندگی می‌کنند.

جنگل‌ها به عنوان ریه‌های زمین و موتور محرکه اقتصادهای پایدار و محلی، با تأمین آب پاکیزه، چوب، مواد غذایی، سوخت، گیاهان دارویی و فرآورده‌های غیرچوبی، پایه معیشت میلیون‌ها نفر از ساکنان مناطق جنگلی را تشکیل می‌دهند. حفاظت از این منابع خدادادی نیازمند همکاری تنگاتنگ دستگاه‌های اجرایی با جوامع محلی ساکن در پیرامون این عرصه‌های ارزشمند است.

هشدارها و اقدامات کارشناسان برای پیشگیری از حریق

معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست گلستان با اشاره به فرارسیدن ماه‌های گرم سال، از آماده‌باش کامل یگان حفاظت محیط زیست خبر داد و گفته است که محیط‌بانان، همیاران و آتش‌بانان مستقر در مناطق حفاظت شده برای مقابله با بحران احتمالی در آمادگی مضاعف به سر می‌برند.

سیدمجتبی حسینی از کوهنوردان و گردشگران خواسته تا در ماه‌های پیش رو که دمای هوا افزایش و رطوبت کاهش پیدا می‌کند، از افروختن هرگونه آتش در پارک‌های جنگلی و تفرجگاه‌ها به دلیل گرمای شدید و خشکی پوشش گیاهی خودداری کنند.

او معتقد  است که کوچک‌ترین بی‌احتیاطی منجر به حریق گسترده و جبران‌ناپذیر در زیستگاه‌های طبیعی می‌شود؛ مانند اتفاقات تلخی که در سال‌های گذشته رخ داده است.

قنبرعلی تمسکنی، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست گلستان  نیز گفته است این سازمان با 33 محیط‌بانی در استان، 30 باب فعال آن با 129 نیرو در کنار 25 آتش‌بان آماده باش هستند تا در صورت بروز حوادثی مانند آتش سوزی، اقدامات لازم را انجام دهند.

او گفته که تمامی تجهیزات اطفای حریق در مناطق بحرانی توزیع شده و گشت‌های نظارتی در زیستگاه‌های حساس به صورت شبانه‌روزی فعال هستند تا در صورت وقوع آتش سوزی در کوتاه‌ترین زمان و قبل از گسترش آن، اقدام به انجام عملیات اطفا کنند.

فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان نیز از حضور میدانی همه نیروها برای جلوگیری و مقابله با آتش سوزی عرصه‌های جنگلی در روزها و ماه‌های پیش روی خبر داده و گفته با توجه به گرمتر شدن هوا و کاهش رطوبت که در برخی روزها همراه با وزش باد گرم و خشک است، تمام جنگل‌بانان و دیده‌بانان به صورت شبانه‌روزی در عرصه‌های منابع طبیعی مستقر شده‌اند.

عیسی گلبینی‌مفرد از حضور گشت‌های سواره و پیاده یگان حفاظت در نقاط پرخطر و مجاورت علف‌زارهای خشک به ویژه در روزهای تعطیل خبر داده و تأکید کرده تجهیزات اطفای حریق در کوتاه‌ترین زمان ممکن برای مهار هرگونه آتش‌سوزی آماده بهره‌برداری است و از گردشگران و مسافران می‌خواهیم از روشن کردن آتش در طبیعت خودداری کنند.

تغییرات اقلیمی و الگوهای نوین بارشی در سال‌های اخیر، معادلات حفاظت از زیست‌بوم‌های ارزشمندی چون جنگل‌های هیرکانی را پیچیده‌تر از پیش ساخته است. بارش‌های بهاری که از یک سو نماد طراوت، حیات و امید برای کشاورزان و دامداران هستند، در شرایط گرمای بی‌سابقه تابستان و خشکی سریع پوشش گیاهی، به عامل تشدیدکننده و بحران‌زای ریسک حریق تبدیل می‌شوند.

انبوه زیست‌توده علفی ایجاد شده در طبقه زیراشکوب جنگل‌ها و همچنین سطوح وسیع مراتع مجاور، اکنون به مهم‌ترین منبع سوخت برای آتش‌سوزی‌های احتمالی بدل شده است. تجربه سال‌های گذشته و فجایع تلخ حریق در شمال کشور نشان می‌دهد که مهار آتش‌سوزی در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور جنگل‌های هیرکانی با پوشش متراکم و توپوگرافی پیچیده، نیازمند سرعت عمل فوق‌العاده، تجهیزات پیشرفته اطفای حریق و مهم‌تر از همه مشارکت گسترده مردمی است.

در چنین شرایط بحرانی، تلاش نیروهای دولتی و یگان‌های حفاظتی به تنهایی هرگز کافی نبوده و آگاهی‌بخشی به جوامع محلی، عشایر، کشاورزان و گردشگران، نقشی تعیین‌کننده و غیرقابل انکار در پیشگیری از فجایع زیست‌محیطی دارد.روزها و ماه‌های پیش رو آزمونی بزرگ برای مدیریت پایدار و هوشمندانه این میراث طبیعی چهل میلیون ساله خواهد بود و هوشیاری همگانی، اقدام سریع در هنگام وقوع حادثه و نیز رعایت کامل نکات ایمنی توسط طبیعت‌گردان، کلیدواژه عبور از این فصل پرخطر و حفظ این سرمایه ملی برای نسل‌های آینده است.

انتهای پیام/