به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، «الن توماسیان»، تحلیل‌گر و روزنامه‌نگار خارجی در یادداشتی به بررسی ابعاد جدید مفهوم «حاکمیت ملی» در عصر هوش مصنوعی پرداخته و چالش‌های کشورهای کوچک، به‌ویژه ارمنستان را در مواجهه با هژمونی فناوری آمریکا و غول‌های سیلیکون‌ولی تبیین کرده است.

این یادداشت با تمرکز بر کنفرانس هوش مصنوعی که در آوریل 2026 در دانشگاه دولتی ایروان برگزار شد، به تشریح لایه‌های پنهان دکترین جدیدی می‌پردازد که توسط «آرمن آقاجانیان»، محقق سابق شرکت آمریکایی «متا» و مدیرعامل فعلی شرکت «Perceptron AI»، مطرح شده است.

توماسیان می‌نویسد که در جهان امروز، مفهوم سنتی حاکمیت که پیش از این به مرزهای جغرافیایی، امنیت نظامی و تمامیت ارضی محدود می‌شد، در حال تغییر ساختار است و اکنون «حاکمیت هوش مصنوعی» به یکی از ارکان حیاتی سیاست‌های نوآوری و امنیت ملی کشورها تبدیل شده است؛ امری که به معنای توانایی کنترل بر سیستم‌های استراتژیک، زیرساخت‌ها، داده‌ها و قواعد حاکم بر فناوری است.

تغییر مفهوم حاکمیت ملی در عصر هوش مصنوعی

نویسنده اشاره می‌کند که ارمنستان در سال‌های اخیر تلاش کرده تا گام‌هایی را برای توسعه ظرفیت‌های محاسباتی خود بردارد. تقویت زیرساخت‌های دانشگاه دولتی ایروان، راه‌اندازی مرکز ملی ابرمحاسباتی در شهر مهندسی و معرفی پروژه بزرگ ابررایانه «فایربرد» (Firebird)، همگی نشان‌دهنده تکاپوی این کشور برای ایجاد پایگاه‌های فناوری بومی است.

با این حال، توماسیان به سخنرانی چالش‌برانگیز آرمن آقاجانیان در کنفرانس ایروان اشاره می‌کند که نگاه متفاوتی را به این موضوع تزریق کرده است.

آقاجانیان با به چالش کشیدن رویکردهای مرسوم، هشداری جدی به سیاست‌گذاران ارمنی می‌دهد و اعلام می‌کند که کشورهای کوچک نباید با تقلید کورکورانه از قدرت‌های بزرگ، منابع محدود خود را در مسیر رقابت‌های غیرواقع‌بینانه هدر دهند.

توهم استقلال کامل یا واقع‌گرایی در مواجهه با هژمونی غرب

بر اساس این گزارش، دکترین آقاجانیان بر این فرض استوار است که کشورهای کوچک اغلب دچار یک خطای راهبردی می‌شوند و «استقلال کامل فناوری» را با «حاکمیت ملی» اشتباه می‌گیرند.

این محقق سابق متا معتقد است که وابستگی تکنولوژیک در جهان شبکه به خودی خود مایه بحران نیست، بلکه نوع ساختار این وابستگی و میزان آزادی عمل کشورها در زمان تغییر شرایط ژئوپلیتیک است که اهمیت دارد.

توماسیان به نقل از آقاجانیان می‌نویسد که ارمنستان با سه محدودیت ساختاری جدی روبه‌رو است: کمبود شدید نیروی انسانی متخصص، بودجه دولتی محدود و منابع انرژی محدود. به همین دلیل، ارمنستان توان مالی، انسانی و لجستیکی لازم برای ورود به کورس رقابت با شرکت‌های چندملیتی غربی مانند گوگل، متا و اوپن‌ای‌آی جهت ساخت مدل‌های مرزی بزرگ نظیر چت‌جی‌پی‌تی یا جمینی را ندارد.

راهبرد ترکیبی برای خنثی‌سازی تحریم‌ها و فشارهای خارجی

نویسنده یادداشت تبیین می‌کند که دکترین جدید، یک الگوی ترکیبی و هوشمندانه را پیش پای کشورهای کوچک می‌گذارد. در این الگو، ارمنستان می‌تواند برای پردازش‌های سنگین و تصمیم‌گیری‌های پیچیده از مدل‌های مرزی بزرگ جهانی استفاده کند، اما خروجی این مدل‌ها نباید به عنوان تصمیم نهایی پذیرفته شود.

طبق این دکترین، داده‌های دریافتی باید بلافاصله وارد فیلتر بومی کشور شده و توسط مدل‌های «متن‌باز» که در داخل ارمنستان و تحت کنترل کامل دولت اجرا می‌شوند، بازخوانی، بومی‌سازی و با قوانین، فرهنگ، زبان و پروتکل‌های اداری و کلینیکی کشور تطبیق داده شوند.

توماسیان تاکید می‌کند که این رویکرد به ارمنستان اجازه می‌دهد بدون صرف هزینه‌های نجومی، کنترل تصمیمات حیاتی کشور را در دست داشته باشد و از نفوذ یا جهت‌دهی فرهنگی و سیاسی مدل‌های غربی جلوگیری کند.

ذخیره تداوم 90 روزه؛ سپر دفاع دیجیتال ارمنستان

یکی از حیاتی‌ترین بخش‌های این دکترین که توماسیان به آن می‌پردازد، مفهوم «ذخیره تداوم» (Continuity Reserve) است. این سازوکار به عنوان یک سپر دفاعی در برابر تحریم‌های احتمالی غربی یا قطع ناگهانی دسترسی به ابزارهای بین‌المللی طراحی شده است.

آقاجانیان پیشنهاد می‌کند که ارمنستان باید زیرساختی را توسعه دهد که در صورت قطع ناگهانی دسترسی به مدل‌های خارجی به دلایل ژئوپلیتیک، جریان‌های کاری کلیدی در بخش‌های دولتی، قضایی و بهداشت و درمان بتوانند ظرف حداکثر 90 روز بدون فروپاشی به مدل‌های متن‌باز داخلی منتقل شوند.

نویسنده یادداشت خاطرنشان می‌کند که هدف از ایجاد کلاسترهای پردازنده گرافیکی (GPU) در ارمنستان نباید نمایش‌های تبلیغاتی باشد، بلکه این توان محاسباتی باید دقیقاً در خدمت حفظ نخبگان تدارک دیده شده و به عنوان یک ذخیره استراتژیک برای روزهای بحران عمل کند.

چالش‌های سازمان‌دهی و ضرورت مدیریت متمرکز

در پایان این گزارش، توماسیان به جنبه‌های مدیریتی این طرح پرداخته و اشاره می‌کند که مشکل اصلی ارمنستان در مسیر تحقق حاکمیت دیجیتال، ابزارهای فنی نیست، بلکه ناتوانی ساختاری در سازمان‌دهی است.

در حال حاضر نهادهای سیاست‌گذار، مراکز تحقیقاتی و داده‌های زبانی متعددی در ارمنستان وجود دارند، اما نبود یک مرکز ثقل واحد باعث شده است که این تلاش‌ها به صورت پروژه‌های پراکنده باقی بمانند.

آقاجانیان معتقد است برای رهبری این دکترین به ساختاری نیمه‌خصوصی-نیمه‌دولتی نیاز است که فراتر از بوروکراسی فلج‌کننده وزارتخانه‌ها عمل کند.

توماسیان یادآور می‌شود که این دکترین یک برنامه پنج‌ساله برای آزمایش خود دارد؛ اگر پس از پنج سال ارمنستان بتواند در شرایط بحران ژئوپلیتیک و بدون اتکا به شرکت‌های بزرگ غربی، کارآمدی اداری و استقلال خود را حفظ کند، این راهبرد موفق بوده است، در غیر این صورت، این کشور در تله وابستگی توخالی اسیر خواهد ماند و هژمونی غربی اراده خود را بر تصمیمات حاکمیتی آن دیکته خواهد کرد.

انتهای پیام/