به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم،  نشر کتاب پس از انقلاب اسلامی دچار تحول و تغییرات اساسی شد و انقلاب اسلامی مانند دیگر عرصه‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی، به صورت مشخص در این زمینه هم تأثیرات فراوانی داشت که تابحال کمتر روایت شده است. این نوشتار، گام های اولیه ای درصدد تصویر هوایی از صنعت نشر در ایران پساانقلاب و تبارشناسی تاریخی ناشران پس از انقلاب اسلامی است و تلاش شده روایتی از ناشران برتر و فضای کاری آنها در ادوار مختلف بپردازد.در بخش دوم این یادداشت به ناشران گفتمان انقلاب اسلامی در دهه هفتاد میپردازیم.

در دهه هفتاد دوره اوج منازعات روشنفکری و تلاشها برای تغییر پارادایم های فکری، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و حتی تاریخی است. ده ها نشریه و ماهنامه در این حوزه ها فعال شدند که ماهنامه «کیان» شاخص‌ترین نشریه جریان روشنفکری این دوره است. دکتر عبدالکریم سروش «موسسه فرهنگی صراط» و «انتشارات صراط» را راه می‌اندازد که نشر اختصاصی آثارش را برعهده می‌گیرد. شاید این تجربه و تجربیات قبلی دیگر نویسندگان و مترجمان و نشریات باعث می شود که توجه به نشر اختصاصی اهمیت ویژه ای پیدا بکند. در این دوره، یک اتفاق مهمی که راه می‌افتد، که علاوه بر نشر برخی شخصیت ها، نشر مراکز و موسسات آموزشی و پژوهشی نیز فعال می‌شود، مانند «پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی» با همین عنوان و در قالب دو نشر وابسته دیگر (با نام های «موسسه فرهنگی اندیشه معاصر» و «کانون اندیشه جوان») به نشر آثار فکری و معرفتی محققان و نویسندگان جبهه انقلاب کمک می کند. این مرکز فصلنامه «کتاب نقد» را به مدیرمسئولی و سردبیری حسن رحیم‌پور ازغدی را در این دوره منتشر می‌کند. انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی با نشر آثاری از آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و برخی از شاگردانش کارش را شروع می‌کند. مرکز نشر اسراء به عنوان ناشر تخصصی آثار آیت‌الله جوادی آملی در این دوره آغاز به فعالیت می‌کند. موسسه فرهنگی طه (زیرنظر برخی فضلای حوزوی مانند محمدتقی سبحانی، علیرضا امینی و هادی صادقی) شروع به فعالیت می‌کند. این ناشر امروزه به «کتاب طه» شناخته می شود و فعال است. انتشارات «الهام» نشر اختصاصی آثار دکتر علی شریعتی را برعهده می گیرد. بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان برای نشر آثار او در این دوره تأسیس می شود. سید هادی خسروشاهی و علی حجتی کرمانی مجموعه آثارشان را به ترتیب از سوی نشر «خرّم» (قم) و انتشارات «مشعل دانشجو» و «آوند دانش» (تهران) منتشر می کنند. اکبر قنبری با همفکری و نظارت مصطفی ملکیان، نشر «نگاه معاصر» را راه اندازی می کند که در دهه های بعد از ناشران برتر علوم انسانی و نواندیشی دینی می شود. جعفر سعیدی(پژوم) از طریق انتشارات «سایه»، به نشر آثار آیت الله محمد محمدی گیلانی و برخی آثار سید ابوالفضل زنجانی و زین العابدین قربانی روی می آورد. محمد دشتی (مترجم مشهور نهج البلاغه) «موسسه تحقیقاتی امیرالمومنین(ع)» را تأسیس می کند و به نشر آثار فرهنگی و سیاسی و معارفی خود و تیم همکارانش می پردازد. انتشارات «یمین» به نشر آثار محسن غرویان اهتمام دارد که وی در این دوره، علاوه بر سردبیری ماهنامه تخصصی «معرفت»، در زمینه پاسخ به شبهات فرهنگی و فکری فعال است.

 «انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم» اگرچه در سال 1361 شروع به فعالیت می کند ولی عمده اثرگذاری آن در دهه هفتاد هست و به سرعت در فضای نشر کشور مطرح می‌شود. با مدیریت حجت‌الاسلام سید کاظم شمس و تغییر نام به «موسسه بوستان کتاب» و جذب آثار دوره ای علما و نویسندگان حوزوی (مانند سید جلال الدین آشتیانی، حسن زاده آملی، ابراهیم امینی، سید رضا صدر، احمد بهشتی، جواد محدثی و بعدها علامه طباطبایی و احمد واعظی) و همچنین نشر آثار «مرکز تحقیقات اسلامی» وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی (امروزه به نام «پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی» شناخته می شود)، تأثیرات زیادی در فضای فرهنگی و معارفی کشور می گذارد و کتابهای برجسته و شاخصی در زمینه علوم اسلامی منتشر می کند و به پُرافتخارترین ناشر کشور تبدیل می‌شود. هم اکنون این ناشر از معروف‌ترین ناشران عمومی و تخصصی مذهبی کشور محسوب می‌شود.

«انتشارات آستان قدس رضوی» هم در این دوره به‌صورت جدی شروع به فعالیت می‌کند که بعداً در دهه 80 به «به نشر» تغییر نام می‌دهد. این انتشارات در مقطعی هم کتاب‌های نویسندگان دیگر و هم کتاب‌های «بنیاد پژوهش‌های اسلامی» (وابسته به آستان قدس رضوی) را منتشر می‌کند. البته شهرت بنیاد بیشتر به ترجمه آثار معارفی جهان عرب (اعم از نویسندگان شیعه و سنی) و علوم انسانی با رویکرد اسلامی است مانند معجم مفصّل قرآن‌پژوهی، حدیث‌پژوهی‌ها و انتشار تفاسیری از سید محمدتقی مدرسی، محمود شلتوت و آثار آیت الله محمد واعظ زاده خراسانی و...

نهاد نمایندگی (ولی فقیه) مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها به ویژه معاونت امور اساتید (گروه‌های معارف دانشگاه‌ها) با مدیریت حجت‌الاسلام علیرضا امینی، اقدام به تأسیس انتشاراتی به نام «معارف» می نماید. در ادامه با تغییر نام به «نشر معارف» و بعدها «دفتر نشر معارف» می‌کند که ابتدا با همت و مدیریت عباس قاسمیان، کارهایش را با نشر چند کتاب آموزشی و کمک درسی در زمینه معارف اسلامی و کلام اسلامی آغاز می‌کند و بعدها در دهه نود و دوره مدیریت مسعود پیرمرادیان، به ناشر فعال و برتر در عرصه معارف اسلامی و معارف انقلاب اسلامی تبدیل می‌شود. این ناشر سالها از ظرفیت نشر آثار گروه معارف اسلامی در دانشگاهها و دفاتر نهاد در دانشگاههای کشور بهره گرفته بود و در بین دانشجویان و دانشگاهیان شناخته شود. این ناشر در پانزده سال اخیر توانسته است با نشر آثار نویسندگان متعددی (مانند آیت الله حائری شیرازی، شهریار زرشناس، حسن رحیم پور ازغدی، حسین سیدی، محمدرضا عابدینی، سید علیرضا تراشیون، عباس نیکزاد، یعقوب توکلی، مسعود عالی و...) و ابتکاراتی در زمینه توزیع و پخش مانند راه اندازی فروشگاه زنجیره ای به نام «پاتوق کتاب»، تأثیرات زیادی در زمینه تولید محتوا و توزیع محصولات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی و ترویج علوم انسانی اسلامی بردارد. نشر «شاهد» وابسته به بنیاد شهید به نشر کتابهایی در زمینه شهدا و دفاع مقدس می پردازد.

در این دوره انتشارات مسجد جمکران قم (بعدها «کتاب جمکران») هم فعال می‌شود و بیشتر کتب حدیثی و روایی و معارفی را منتشر می‌کند که در دهه نود، با تغییر مدیریت و استراتژی، در دوره مدیریت محمد حسنی، به یکی از ناشران عمومی پُرمخاطب سالهای اخیر تبدیل می‌شود و کتاب‌های داستانی فراوانی در فضای معارف اسلامی و گفتمان انقلاب اسلامی، برای سنین کودک و نوجوان و حتی جوان منتشر می‌کند. «چاپ و نشر بین الملل» وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی هم در این دوره شروع به فعالیت می کند ولی با تغییرات سیاسی و مدیریتی در سالهای اخیر، اثرگذاری بیشتری نسبت به قبل داشته است.

انتشارات «دلیل ما» (با مدیرمسئولی یدالله سعدی) در این سال‌ها متولد می‌شود که مورد حمایت معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در اغلب ادوار و دولتها بوده است و در دهه‌های هشتاد و خصوصاً نود ناشری شناخته‌شده در زمینه مباحث دینی و معارف اسلامی محسوب می شود و توانسته است آثار نویسندگان متعدد مذهبی در زمینه های مختلف را منتشر کند از جمله استاد محمدرضا حکیمی، نجم الدین طبسی، ناصرالدین انصاری قمی، محمد صحّاف کاشانی، محمدباقر و محمدرضا انصاری. این ناشر مذهبی علاوه بر تولید، به توزیع آثار دینی با رویکردهای سنتی و غیروحدتگرایانه و ضدفلسفه و ضدعرفان و حتی نویسندگان همفکر و همسو با فضای فکری و گفتمانی انجمن حجتیه نیز شناخته می‌شود.

انتشارات های «نیلوفر»، «اختران»، «مروارید»، «سخن»، «نگاه»، «آگاه»، «قطره»، «چشمه»، «ققنوس»، «مرکز»، «کتاب آمه»، «قصیده سرا» و... از دیگر ناشران فعال دهه های هفتاد و هشتاد هستند که نسبت خاصی با فضای گفتمان انقلاب اسلامی و تحولات فرهنگی و اجتماعی متأثر از آن برقرار نکردند و حداقل رویکردشان اینگونه بوده که از کنار این تحولات عبور کنند و سعی کنند با ارتباطاتی که در عرصه بین المللی دارند جریان فکری و سیاسی حاکم بر نشر جهان را در ایران و... پیگیری و دنبال کنند که اکثرشان گرایش لیبرالی و محدودی هم با نشر آثاری، رویکرد غیرسرمایه داری و چپ گرا دارند مانند «نگاه» و تا حدی «آگاه». برخی از اینها مانند «مروارید» و «سخن»، توجه بیشتری به ادبیات ایران و جهان دارند و غالبشان هم از ناشران فعال علوم انسانی و علوم اجتماعی تأثیرگذار محسوب می شوند. برخی هم با نشر آثار نویسندگان و مترجمان به مسائلی چون ایران شناسی، تاریخ ایران، زبان و ادبیات فارسی، توجه به میراث فرهنگی و تاریخی گذشته و حوادث تاریخی پیشاانقلاب اسلامی، دغدغه های خود را دنبال کنند که در این میان، گفتمان انقلاب اسلامی نقش و جایگاه برجسته ای نداشته و ندارد. خوشبختانه تاریخ شفاهی غالب مدیران آنها در قالب گفتگوهایی منتشر شده است از جمله در مجموعه چندی کتاب های «تاریخ شفاهی نشر، توزیع و کتابفروشی ایران» (انتشارات خانه کتاب). «ققنوس» و «چشمه» علاوه بر نشر، در زمینه پخش هم فعالند. ناشرانی مانند «مولی» (تأسیس 1356) و «حقیقت» به نشر و ترجمه کتاب فلسفی و عرفانی و متون کهن و برخی چهره های تصوف مشهور می شوند. «افق» نیز به صورت ویژه و تخصصی به نشر داستان و ادبیات ایران و جهان، به ویژه نوجوان و جوان، توجه می کند که سهم عمده آن، ترجمه ایست. نشر «پرسش» برای نشر آثار فلسفی در آبادان راه اندازی می شود و توجه ویژه ای به نشر آثار فلسفی همسو و متأثر از اندیشه های هایدگر و دکتر سید احمد فردید دارد.

در این دوره نشر «احسان» به عنوان ناشر آثار اهل سنت وارد فعالیت می‌شود که بعدها در دهه‌های هشتاد و نود معروف‌ترین ناشر اهل سنت کشور شناخته می‌شود. این ناشر زیادی از نویسندگان شاخص اسلام‌گرای اهل سنت ترجمه کرده است، از جمله آثاری از حسن البناء، سید قطب، محمد غزالی، محمد قطب، یوسف قرضاوی، محمد العماره، ابوالاعلی مودودی و... این ناشر برخی آثار نویسندگان شاخص اخوان المسلمین در دهه های گذشته را ترجمه کرده است. حتی اخیراً آثاری از طارق رمضان، اندیشمند مسلمان ساکن اروپا را ترجمه کرده است. این ناشر به ترجمه و نشر تفاسیری از نویسندگان اهل سنت نیز روی آورده است و تفسیر «فی ضلال قرآن» سید قطب را با ترجمه مصطفی خرم‌دل منتشر کرده است. همچنین تفسیرهای دیگری به نام «صفوه تفاسیر» (محمدعلی صابونی)، «تفسیر گویا» (دکتر وهبه الزُحیلی) و... «کردستان»، «تربت جام»، «خواجه عبدالله انصاری»، «شیخ احمد جام»، «امام محمد غزالی» و «زریبار» هم از دیگر ناشران اهل سنت ایران هستند.

شاید بتوان گفت دهه هفتاد، از جهاتی دهه توجه به تاریخ معاصر و کلام جدید است و دعواها و چالش های تاریخی و کلامی به اوج خود می رسد. بحث های کلام جدید با محوریت دکتر سروش و مجتهد شبستری و ماهنامه «کیان» و موج ترجمه های فلسفی و کلامی رونق می گیرد و بحث های تاریخی هم (عمدتاً) با انتشار خاطرات رجال پهلوی و تلاشها برای تطهیر پهلوی چالش برانگیز می شود. «کتاب» و «نشریه» مهمترین قالب های عرضه در آن زمان بود وکم کم سایت های اینترنتی و تولید مستندهای تاریخی نیز به آنها افزوده شد. موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی، اگرچه در سال 1365 با بهره گیری از اسناد قابل توجهی از دوران پهلوی تأسیس می شود ولی در اوایل دهه هفتاد، فعال می‌شود و کتاب «خاطرات نخستین سپهبد ایران» را منتشر می‌کند. این موسسه بیشتر به نام «موسسه مطالعات تاریخ معاصر» و «پژوهشکده تاریخ معاصر» (نام امروزینش)، نشریه «یادآور» و چهره معروف این مرکز یعنی دکتر موسی فقیه حقانی شناخته می شود. انتشارات «مرکز اسناد انقلاب اسلامی» در اواسط دهه هفتاد، کارش را آغاز می‌کند و در دهه‌های هشتاد و نود، از ناشران فعال گفتمان انقلاب اسلامی محسوب می‌شود. این انتشارات، با انتشار کتاب خاطرات حجت‌الاسلام محمدتقی فلسفی و مجموعه «مفاخر اسلام» (علی دوانی) و... کارش را آغاز می‌کند. موسس این مرکز، یعنی حجت الاسلام سید حمید روحانی (نویسنده مشهور «نهضت امام خمینی»)  هم پس از تغییرات مدیریتی در این مرکز و جایگزینی روح الله حسینیان به جای وی، «بنیاد تاریخ پژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی» را راه اندازی می کند. حسینیان و تیم همکاران وی، علاوه بر ورود در مسائل و حوادث و چالش های روز، به گسترش کمّی و موضوعی محصولات انتشارات پرداختند و این ناشر را به انتشاراتی فعال و پیشرو در جبهه انقلاب ارتقا دادند. اگرچه گسترش کمّی و سرعت بالا در نشر محصولات، تبعات خاص خودش را هم داشت.

انتشارات «اطلاعات» از ناشران شاخص این دهه است و با ترجمه خاطرات و آثار سیاسی و بین‌المللی، دانش سیاسی مخاطبان فارسی‌زبان را ارتقا می‌داد. از جمله آثار شاخص این انتشارات در این دوره می‌توان موارد زیر را نام برد. این ناشر آثاری از سیاستمداران یا روزنامه نگاران برجسته بین المللی و منطقه ای مانند نلسون ماندلا، کوفی عنان، جیمی کارتر، گورباچف، مارگارت تاچر، فرانسوا میتران، بی نظیر بوتو، ماهاتیر محمد، هنری کسینجر، نوام چامسکی و... ترجمه می‌کند.

یکی از اتفاقاتی که در عرصه مطبوعات در پیش از انقلاب سابقه داشته و در بعد از انقلاب و در دهه های شصت و هفتاد تا به امروز، جدی‌تر شده است، انتشار کتاب (تألیفی یا ترجمه‌ای) به صورت پاورقی بود. این سبک بیشتر مورد داستان‌ها خصوصاً داستان‌های جنایی یا عشقی پررنگ بود ولی در دهه شصت و هفتاد به کتاب‌های خاطرات و سیاسی ترجمه‌ای تغییر محتوا داد. روزنامه‌های کیهان و اطلاعات از این سبک زیاد استفاده می‌کردند و حتی این رویه ادامه دارد. در این دوره، روزنامه «اطلاعات» خاطرات و تحلیل‌های سیاسی و تاریخی ترجمه‌ای‌اش را ابتدا به صورت پاورقی‌ها در چندین ماه منتشر می‌کند و سپس تبدیل به کتاب می‌کند. روزنامه «کیهان» با تغییر رویکرد و مدیرمسئولی نسبت به دهه شصت، توجه زیادی به مسائل سیاسی روز داخلی و خارجی و مقابله با تهاجم فرهنگی و تحولات فرهنگی و هنری غربگرایان و عُرفی گرایان و ضدانقلابها در این دهه می کند و از مباحث اندیشه ای و فکری بنیادی و علوم انسانی فاصله می گیرد و بیشتر تحلیل‌ها و گزارشات تاریخی و سیاسی تألیفی را نخست بدین صورت منتشر می‌کند و سپس در قالب کتاب‌های مستقلی عرضه می‌کند. مجموعه «نیمه پنهان» دفتر پژوهشهای موسسه کیهان، مشهورترین مجموعه پاورقی‌های این روزنامه است که زیرنظر حسن شایان‌فر و با نظارت جواد حاجی محمدزاده و حسین شریعتمداری، در دهه های هفتاد و هشتاد در روزنامه منتشر می‌شود و بعدها در قالب کتاب مستقل نیز منتشر می‌شود و امروزه بیش از 60 مجلد آن عرضه شده است. این مجموعه از پرفروش‌ترین و جنجالی‌ترین کتاب‌های این انتشارات در دهه‌ هفتاد تاکنون است؛ اگرچه در سالهای اخیر هم اتقان و استنادات و تنوع موضوعی بیشتری یافت. برخی از عناوین مهم این مجموعه عبارتند از: «ارتش سرّی روشنفکران» و «شوالیه‌های ناتوی فرهنگی» (هر دو نوشته پیام فضلی نژاد)، «مداخلات: روایتی مستند از جنایات امریکا در ایران» (4 جلد) و «راز قطعنامه: چرایی و چگونگی پایان جنگ تحمیلی» (هر دو از کامران غضنفری)، «رازهای دهه شصت» و «نقش آفرینان عصر تاریکی» (هر دو از مرتضی صفارهرندی)، «فرانکلین در تهران؛ روایتی مستند از یک هجوم فرهنگی» و «حکایت سینماتوگراف: واکاوی تاریخ سینمای ایران» (هر دو از سعید مستغاثی) و «ادوارد براون؛ جاسوسی در پوشش ایران شناسی» (پروین نخعی مقدم).

در دهه هفتاد، حوزه هنری بیشتر از گذشته، به عرصه نشر مکتوب روی می‌آورد، خصوصاً تولیدات دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی و دفتر هنر و ادبیات پایداری با مدیریت هدایت‌الله بهبودی و مرتضی سرهنگی و نظارت محتوایی و علمی علیرضا کمری، به مرور منتشر می‌شود و بسیاری هم مورد استقبال و تشویق رهبر معظم انقلاب هم قرار می‌گیرد ولی متأسفانه ـ در ابتدای امر ـ به درستی توزیع نمی‌شود. در دهه هفتاد، این مجموعه با آرم انتشارات حوزه هنری منتشر می‌شود و اواخر این دهه و اوایل دهه هشتاد، با عنوان «سوره مهر» به صورت جدی‌تر وارد عرصه نشر کشور می‌شود. شاید بتوان گفت اوج دوره اثرگذاری انتشارات «سوره مهر» در دهه هشتاد است که آثار ارزشمندی تولید کرد مانند «خاطرات احمد احمد»، «خاطرات مرضیه حدیدچی (دباغ)»، «خاطرات عزت‌شاهی»، «دا»، «پایی که جا ماند»، «بابانظر» و... و هم از جهت کتاب‌پردازی و توزیع به استانداردهای قابل توجهی رسید و هم در عرصه گفتمان‌سازی و ترویج کتاب و کتابخوانی هم موفق بود. از سویی دیگر علاوه بر کتب خاطرات، به نشر داستان و مجموعه شعر و نمایشنامه هم روی آورد. حتی در اواخر به نشر آثار فکری برخی اندیشمندان و نویسندگان گفتمان انقلابی روی آورد. انتشارت مجموعه آثار محمد مددپور، عماد افروغ، حسن بلخاری، همایون همتی، علی محمد بشارتی و جذب آثار نویسندگان شاخص بیشتر محصول این دوره است. در این دوره ارتباط ناشر با تشکل‌های دانشجویی زیاد می‌شود. البته لازم به ذکر است که این نام، تلفیق نام دو نشریه معتبر و پُرمخاطب حوزه هنری در اوایل و اواخر دهه هفتاد است؛ یعنی نشریه «سوره» با محوریت شهید سید مرتضی آوینی و نشریه «مهر» با محوریت یوسفعلی میرشکاک و برادران سید عبدالجواد و سید عبدالرضا موسوی. حوزه هنری در این دوره پاتوق جدی اهالی فرهنگ و هنر انقلاب اسلامی می‌شود. اگرچه همواره انتقاداتی به حجت‌الاسلام محمدعلی زم، مدیر آن وجود داشت، ولی مجموعه در دوره مدیریت حسن بنیانیان و حتی محسن مومنی شریف تا حدی پُرقوت و موثر به کار خود ادامه می‌دهد.

 از ناشران فعال این دهه می‌توان انتشارات «روایت فتح» را نام برد. این انتشارات که وابسته به موسسه روایت فتح بود که پس از شهادت شهید آوینی شکل گرفت. این موسسه در عرصه نظری نشر دیگری به نام «نشر ساقی» داشت که بیشتر آثار شهید آوینی، رضا داوری اردکانی، محمدرضا ریخته گران و ترجمه های رحیم قاسمیان و مباحث نظری درباره رسانه و فیلم و فیلم‌نامه‌ها را منتشر می‌کرد. انتشارات روایت فتح، در اواسط دهه هفتاد، سبک جدیدی از کتاب‌های دفاع مقدس را تولید کرد و مخاطبان بسیار زیادی یافت. مجموعه «روزگاران» و «یادگاران» و «نیمه پنهان ماه» از مجموعه‌های مهم و پرمخاطب این نشر بودند و هستند. در غالب این کتاب‌ها، عاطقه و احساس و پرداخته به سبک زندگی شخصی و روحیات فردی شهدا و رزمندگان برجسته است و نسبت به ادبیات خشک و آمارزده غالب کتاب‌های ادبیات دفاع مقدس آن دوره، جذابیت و مخاطب بیشتری داشت و بر آثار آینده در این حوزه بسیار تأثیرگذار بود؛ چرا که در دهه‌های بعدی، ناشران و نویسندگان بسیاری از این سبک استقبال کردند و تلاش کردند آثار زیادی با این رویکرد و سبک منتشر کنند. کتاب‌های این مجموعه‌ها روایت داستانی کوتاه و مختصری داشتند. ویرایش و کتاب‌پردازی و قطع متمایزی داشتند که همگی بر جذابیت آثار این مجموعه می‌افزود. در این دوره باید از نقش کوروش علیانی و تیم همکار وی نام برد و نویسندگان جوان خوبی را هم به جامعه فرهنگی منتشر می‌کرد، مانند گلستان جعفریان، مریم برادران و... این سبک‌ روایی و عاطفی، با رعایت ملاحظات و ابتکاراتی جدید، بعدها در دهه هشتاد و خصوصاً دهه نود تاکنون از سوی ناشران دیگری پیگیری شد، مانند 27 بعثت، فاتحان، شهید کاظمی، ملک اعظم، خط مقدم، حماسه یاران، سبز سرخ، راه یار و...

در این دوره، نشر «هرمس» (وابسته به شهر کتاب و اندکی پس از تأسیس) نیز شروع به فعالیت می‌کند که هر دو مجموعه سالها مورد حمایت شهرداری تهران نیز بودند و به مرور، به عنوان ناشر آثار نخبگانی، برخی آثار ماندگاری تولید می‌کند. فلسفه و کلام، دین و عرفان، علوم اجتماعی، زبان‌شناسی و ادبیات و هنر اصلی‌ترین حوزه‌های فعالیت انتشارات هرمس از آغاز تا امروز بوده است. هرمس توجه زیادی به ترجمه آثار فلسفی و فکری در موضوعات مورد علاقه اش دارد و به چاپ آثار بسیاری از بزرگان فرهنگ و اندیشه و ادبیات امروز نیز شناخته می شود، از جمله احمد سمیعی گیلانی، غلامحسین ابراهیمی دینانی، غلامعلی حداد عادل، محمدعلی موحد، فتح‌الله مجتبایی، ضیاء موحد، اسماعیل سعادت، حسین معصومی همدانی، نصرالله پورجوادی، قاسم هاشمی‌نژاد، موسی اسوار و... مصطفی ملکیان، مرتضی کریمی‌نیا، پیروز سیار، آبتین گلکار و... از همکاران این نشر بوده‌اند. در دهه‌های هشتاد و نود از ناشران فعال در عرصه اندیشه و علوم انسانی و عمدتاً فلسفی و کلامی کشور محسوب می‌شود. اگرچه امروزه نشر هرمس و موسسه شهر کتاب مستقل از همدیگرند ولی ارتباطات تنگاتنگی با هم دارند. موسسه شهر کتاب به عنوان مجموعه فروشگاهی با مدیریت مهدی فیروزان (خواهرزاده و داماد امام موسی صدر) از جمله مراکز فرهنگی تأثیرگذار در عرصه فرهنگی ـ خصوصاً در شهرهای بزرگ ـ محسوب می‌شود. چراکه بیش از 100 فروشگاه زنجیره‌ای در سراسر کشور دارد و با راه‌اندازی اپلیکیشن «فیدیبو» جایگاهی مهم و برجسته‌ای در بین کتابخوانان باز کرده است. این اپلیکیشن هم از جهت تنوع و گستره مخاطبان بسیار فراتر از اپلیکیشن‌های طاقچه، فراکتاب، کتابراه، گنجینه، پژوهان و... عمل می‌کند.

در ابتدای دهه هشتاد، شاید متأثر از احساس خطر برای تغییرات فرهنگی و ارزشی بنیادی در جامعه، شاهد توجه جدی تری مسئولان فرهنگی به نظرات و پیامها و سخنان رهبر شهید انقلاب اسلامی هستیم و ناشران بسیاری برای تحقق آن منویات، بسیج می شوند؛ حتی می توانیم بگوییم یک موج جدیدی از توجه به دغدغه های فرهنگی رهبر شهید در جامعه شکل می گیرد. دهها ناشر بزرگ و کوچک، تهرانی و شهرستانی، به نشر این دیدگاهها در سبک ها و قطع های مختلف روی می آورند که از جمله پرمخاطب ترین آنها در سطح عمومی و دانشجویی، مجموعه کتابهای پالتویی انتشارات «میراث اهل قلم» بود. ناشرانی مانند موسسه فرهنگی «قدر ولایت» با همین دغدغه و نشر دیدگاههای رهبری و آشنایی نسل جوان با تاریخ معاصر و تاریخ انقلاب شکل می گیرد که بعدها این رسالت را «انتشارات انقلاب اسلامی» (وابسته به دفتر حفظ و نشر آیت الله خامنه ای) و انتشارات گروه جهادی (صهبا)، به صورت حرفه ای تر، جامع تر و جذابتری ادامه دادند. البته باید از نقش آفرینی انتشار مجدد مجله «سوره» (در ابتدای دهه هشتاد) به همت وحید جلیلی و ارتباطات گسترده دانشجویی‌اش و تأکید مکرر او به فرهنگ و هنر انقلاب اسلامی هم یاد کرد که با حضور و فعالیت او و دیگر چهره های دانشجوپسند آن ایام (مانند حسن رحیم پور ازغدی، عماد افروغ، حسن عباسی و...) شاهد به میدان آمدن تشکل‌های دانشجویی انقلابی در عرصه کتاب و کتابخوانی هستیم. جلیلی با شعار «جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی» نقش زیادی در ترویج کتابخوانی و فرهنگ و هنر انقلاب در دهه هشتاد داشت و جزوه ای به همین نام، از وی، با تیراژ بالای چند صدهزار نسخه‌ای در سراسر کشور و طی یک دهه منتشر شد.

در دهه هفتاد ناشران فکری و سیاسی غربگرا کم‌وبیش شکل می‌گیرند و همزمان با دوره دوم خرداد، منفجر می‌شوند. تعداد زیادی از ناشران همسوی فکری و سیاسی این جریان در این دوره شکل می‌گیرند یا تقویت می شوند، مانند انتشارات های «طرح نو»، «نشر نی»، «گام نو»، «ثالث»، «نگاه معاصر»، «روشنگران و مطالعات زنان»، «قصیده سرا» و... که در شاخه های مختلف علوم انسانی (ادبیات، دین، تاریخ، فسفه، علوم اجتماعی، روانشناسی و هنر) فعالیت می کنند. «نشر نی» و «طرح نو» دو تا از ناشران معروف جریان روشنفکری و دانشگاهی کشور می‌شوند و در راستای ترجمه آثار نویسندگان و هنرمندان غربی بسیار پرتلاش ظاهر می‌شوند. انتشارات روشنگر و مطالعات زنان» (با مدیریت شهلا لاهیجی) به صورت تخصصی به موضوع زنان می‌پردازد و یکی از پایگاه‌های جدی ترویج فمینیسم در فضای نشر کشور است. غالب این ناشران بسیار مورد حمایت معاونت فرهنگی وقت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار می‌گیرند و با تیراژ وسیع در اختیار کتاب‌های عمومی، کتابخانه‌های دانشگاه‌ها و موسسات آموزش و پژوهش کتابخانه‌های عمومی وابسته به مساجد و مرکز رسیدگی به امور مساجد و... قرار می‌گیرد. نگارنده خود انبار کتاب‌های اهدایی این دسته از ناشران را در ساختمان مرکز رسیدگی به امور مساجد دیده است و بسیاری از کتاب‌هایی که در راستای کاری این مرکز نبوده، در اختیارش قرار می‌گرفت و این آثار در سراسر کشور، حتی دورترین و محروم‌ترین کتابخانه‌های مساجد مناطق محروم در دسترس قرار گرفت. خیلی از کتاب‌های ترجمه‌ای جریان روشنفکری را در کتابخانه‌ای مساجد مناطق محروم زاهدان و زابل و... دیده است. خلاصه اینکه این ناشران با حمایت‌های همه‌جانبه دولتی و حاکمیتی در دوره دوم خرداد و دولت اصلاحات رشد و گسترش یافتند و نشریات مختلف (اعم از روزنامه و مجلات) آن ایام نیز در خدمت معرفی و ترویج آنها برمی آمدند. خیلی از نشریات همسوی آن دوره هم مورد عنایت دولتمردان قرار می‌گرفتند و تبلیغات دولتی در اختیارشان قرار می‌گرفت که منبع درآمدی مناسبی برای آنها بوده است و به استمرار فعالیت آنها کمک می‌کرده است.

در این دوره هم ناشران زیادی در فضای نشر و کتاب کشور اضافه شدند و هم مراکز پخش عمده این کتاب‌ها مورد حمایت قرار گرفتند و توانستند شبکه توزیع گسترده و پُرنفوذی در کشور راه‌اندازی کنند. از سویی دیگر، این کتب به عنوان منابع درسی دانشگاه‌ها معرفی شد و توانستند ارتباط تنگاتنگی با اساتید و دانشگاه‌ها ـ به‌ویژه پژوهشگران علوم انسانی دانشگاه‌ها ـ برقرار کنند و مجموعه ای کاملاً هماهنگ و سیستماتیکی را راه‌اندازی کنند. تشکل‌های دانشجویی همسو و معاونت‌های فرهنگی و پژوهشی دانشگاه‌ها و کانون‌های دانشجویی هم این کتاب‌ها را در دانشگاه‌ها تبلیغ و ترویج و تهیه می‌کردند و توانستند تعداد زیادی از دانشجویان را درگیر این مباحث‌ها و کتاب‌ها بکنند. از سویی با حمایت وزارت علوم و وزارت بهداشت و وزارت ارشاد و دانشگاه‌ها، نویسندگان و مترجمان این کتاب‌ها از دانشگاه‌های مختلف حضور می‌یافتند و پاسخگوی دانشجویان و مخاطبان خود می‌شدند. بدین‌گونه توانستند یک جریان فکری فرهنگی جدیدی همسوی دولت اصلاحات در فضای دانشجویی و نخبگانی راه بیندازند. این رویه در دهه هشتاد نیز ادامه داشت و با روی کار آمدن دولت محمود احمدی‌نژاد کم‌رنگ‌تر شد ولی هیچ وقت انقطاعی پیش نیامد. برخی ناشران از مصوبات مهمی برخوردار شده بودند که تا چندین سال نهاد کتابخانه‌های عمومی موظف بود به آن تعهدات عمل کند، حتی با تغییر دولت‌ها این حمایت‌ها و بعضاً رانت‌های ویژه ادامه داشت. حتی شامل برخی ناشران مذهبی و سنتی هم شده بود و اینگونه استمرار فعالیت‌های نشر آنها تا سال‌های طولانی تضمین شد.

یادداشت از یاسر عسگری، پژوهشگر تاریخ معاصر

انتهای پیام/