به گزارش خبرگزاری تسنیم از بجنورد٬ مراتع به عنوان اصلی‌ترین بستر معیشتی جامعه عشایری، نقشی حیاتی در پایداری زنجیره تأمین پروتئین کشور و امنیت غذایی ایفا می‌کنند. این عرصه‌های طبیعی، تنها یک پوشش گیاهی ساده نیستند، بلکه یک کارخانه تولید علوفه رایگان و باکیفیت محسوب می‌شوند که اقتصاد هزاران خانوار عشایری مستقیماً به سلامت و بهره‌وری آن‌ها گره خورده است.

در واقع، هرگونه تخریب یا مدیریت نامطلوب در این مراتع، مستقیماً به معنای کاهش توان تولید دام، افزایش هزینه‌های تأمین نهاده‌های دستی و در نهایت، تهدید معیشت قشر مولد و زحمتکش عشایر است. از این رو، حفظ تنوع گیاهی و جلوگیری از چرای مفرط، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی برای بقای دامداری سنتی است.

علاوه بر جنبه‌های اقتصادی، نقش اکولوژیک مراتع در حفظ پایداری سرزمین غیرقابل‌انکار است. پوشش گیاهی مناسب در مراتع، همچون سپری محافظ در برابر فرسایش خاک عمل کرده و با تقویت جذب آب در سفره‌های زیرزمینی، از وقوع سیلاب‌های مخرب در فصول بارندگی جلوگیری می‌کند. برای عشایر که زندگی‌شان پیوندی ناگسستنی با تقویم طبیعت و کوچ‌رویی دارد، حفظ مراتع به مثابه حفظ خانه و کاشانه‌شان است. تخریب این منابع، علاوه بر کاهش ظرفیت چرا، فرآیند بیابان‌زایی را سرعت بخشیده و با حذف گونه‌های گیاهی بومی، تعادل ظریف اکوسیستم را برهم می‌زند؛ موضوعی که در درازمدت می‌تواند به کوچ اجباری و اضمحلال سبک زندگی عشایری منجر شود.

ترویج فرهنگ «بهره‌برداری پایدار» و آموزش تکنیک‌های مدیریت مرتع به عشایر، برای آینده این صنعت حیاتی است. استفاده از روش‌های علمی در تعیین ظرفیت مرتع، رعایت تقویم کوچ برای جلوگیری از چرای زودرس و احیای گونه‌های گیاهی باارزش، اقداماتی است که می‌تواند ضامن بقای مراتع برای نسل‌های آینده باشد.

در شرایطی که تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های پی‌درپی، مراتع کشور را با تنش‌های جدی روبرو کرده است، تقویت مشارکت خود عشایر در طرح‌های مرتعداری و حفاظت مشارکتی، مؤثرترین راهکار برای مقابله با بحران‌های احتمالی و تضمین امنیت تولید در بخش دامپروری است.

ستون اصلی دامداری استان خراسان شمالی

مراتع  خراسان شمالی ستون اصلی دامداری سنتی و عشایری در استان‌اند؛ از ارتفاعات و ییلاق‌های پوشیده از گون و درمنه تا دشت‌ها و قشلاق‌هایی که در فصل‌های سردتر، تکیه‌گاه خوراک دام می‌شوند. برای بسیاری از خانوارهای عشایری و دامداران روستایی، مرتع فقط «محل چرا» نیست؛ پشتوانه تولید گوشت و لبنیات، تنظیم‌کننده هزینه‌های دامداری و عامل ماندگاری جمعیت مولد در مناطق کم‌برخوردار است. هر قدر پوشش گیاهی مرتع غنی‌تر و زمان‌بندی بهره‌برداری دقیق‌تر باشد، وابستگی دامدار به نهاده‌های دستی کمتر می‌شود و اقتصاد خانوار عشایری در برابر نوسان قیمت خوراک و خشکسالی مقاوم‌تر خواهد بود.

اهمیت مراتع استان فقط معیشتی نیست؛ مراتع سالم در خراسان شمالی نقش مستقیم در **کنترل فرسایش خاک، کاهش گردوغبار، تغذیه آبخوان‌ها و تعدیل سیلاب دارند. اقلیم متنوع استان—از نواحی نسبتاً مرطوب‌تر ارتفاعات تا مناطق خشک‌تر—باعث می‌شود کوچک‌ترین تخریب پوشش گیاهی، سریعاً به فرسایش، از دست رفتن خاک حاصلخیز و کاهش نفوذپذیری زمین منجر شود. وقتی مرتع ضعیف می‌شود، بارش‌های مقطعی به جای نفوذ در خاک به رواناب تبدیل می‌گردد و این یعنی هم خسارت به پایین‌دست و هم کاهش ذخیره آب در بلندمدت. به همین دلیل، حفاظت از مراتع در خراسان شمالی در عمل یک «سیاست پیشگیرانه» برای مدیریت بحران آب و خاک است.

چالش جدی مراتع استان،  چرای مفرط و چرای زودهنگام در کنار فشار خشکسالی‌های پی‌درپی است؛ اتفاقی که فرصت بذر‌دهی و بازسازی گیاه را می‌گیرد و به مرور، گونه‌های خوشخوراک کاهش یافته و گونه‌های کم‌ارزش یا مهاجم جایگزین می‌شوند. نتیجه این چرخه، کاهش ظرفیت مرتع و افت وزن‌گیری دام است؛ دامدار هم برای جبران، یا تعداد دام را بالا می‌برد یا خوراک دستی بیشتری می‌خرد و هر دو مسیر در نهایت فشار را بیشتر می‌کند. اینجاست که «مدیریت مرتع» معنای واقعی پیدا می‌کند: تعیین ظرفیت چرا، رعایت تقویم کوچ، استراحت دادن به قطعات مرتعی، جلوگیری از ورود دام قبل از به بذر رفتن گیاه و مراقبت از نقاط حساس مانند آبشخورها و مسیرهای تردد.

راه برون‌رفت، ترکیبی از  مرتع‌داری علمی و مشارکت بهره‌برداران است. اجرای طرح‌های مرتعداری و چراگردانی، اصلاح و احیای پوشش گیاهی (بذرکاری و کپه‌کاری گونه‌های بومی مناسب)، مدیریت آبشخورها، سامان‌دهی مسیرهای دامرو برای کاهش کوبیدگی خاک، و برخورد با تخریب‌هایی مانند شخم غیرمجاز یا آتش‌سوزی، می‌تواند ظرفیت تولید علوفه را در چند فصل به‌تدریج بهبود دهد. در کنار آن، حمایت از عشایر برای تأمین علوفه در دوره‌های بحرانی، بیمه و تسهیلات هدفمند، و آموزش‌های میدانی درباره «زمان ورود و خروج دام» کمک می‌کند فشار از روی مرتع برداشته شود.

مراتع خراسان شمالی اگر درست مراقبت شوند، هم به سود دام عشایر است و هم به سود اقتصاد استان و پایداری محیط‌زیست؛ اما اگر رها شوند، هزینه‌اش را همه از دامدار تا شهرنشین پایین‌دست پرداخت خواهند کرد.

مراتع عشایری سرمایه‌های خراسان شمالی هستند

اسماعیل محمودآبادی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در بجنورد اظهار داشت: 246 مرتع عشایری با 397 هزار هکتار سرمایه ملی است.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی گفت: 246 مرتع عشایری به وسعت 397 هزار هکتار در استان وجود دارد که حفظ این عرصه‌ها به عنوان سرمایه‌ای ملی و مهم، نیازمند همکاری و احساس مسئولیت عشایر است.

وی با تأکید بر ضرورت نگهداری اصولی از مراتع، اظهار داشت: عشایر گرامی باید در فصل مقرر، مراتع را تخلیه کنند و برای حفظ این منابع ارزشمند برای نسل‌های آینده، به عنوان «عیار» خود در این عرصه ارزش قائل شوند.

وی افزود:  پنج هزار و 800 خانوار عشایری با 290 هزار رأس دام ظرفیت استفاده از این 246 مرتع عشایری را دارا هستند  و ظرفیت مراتع بسیار حائز اهمیت است، بنابراین همه باید در نگهداری و صیانت این مراتع کوشا باشیم.

انتهای پیام/311/