به گزارش خبرگزاری تسنیم از دفتر جزایر خلیج فارس، در دل جزیره شگفت‌انگیز قشم و بر کرانه آب‌های نیلگون خلیج‌فارس، قلعه‌ای سرخ‌فام و استوار قد برافراشته که قرن‌هاست نقش سنگر دفاعی ایران در برابر استعمار را بر دوش می‌کشد؛ «قلعه پرتغالی‌ها» که از قرن شانزدهم میلادی تاکنون، هم نشانی از حضور قدرت‌های استعمارگر در جنوب ایران و هم نماد مقاومت و ایستادگی مردمان این سرزمین است.

این قلعه در دوره‌ای ساخته شد که پرتغالی‌ها با تکیه بر توان دریایی و نظامی خود، مسیرهای مهم تجاری و آبراه‌های استراتژیک خلیج‌فارس را هدف قرار داده بودند. جزایر قشم و هرمز به دلیل موقعیت ممتاز جغرافیایی، به پایگاه‌های اصلی آنان برای کنترل تردد کشتی‌ها و اخذ عوارض و مالیات تبدیل شد؛ روندی که نه‌تنها با منافع اقتصادی ایران در تضاد بود، بلکه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشور را تهدید می‌کرد.

قلعه پرتغالی‌های قشم، با پلان چهارگوش، برج‌های دیده‌بانی، انبارهای مهمات و آب‌انبارها، همچون حلقه‌ای در زنجیره استحکامات پرتغالی‌ها در سواحل جنوبی ایران عمل می‌کرد. این استحکامات از قشم و هرمز تا بندرعباس و برخی نقاط دیگر امتداد داشت و هدف آن تثبیت نفوذ دریایی پرتغال بر خلیج‌فارس بود. با این‌ حال، تاریخ نشان داد که این استحکامات، در برابر عزم و اراده ایرانیان پایدار نماند.

این اثر تاریخی در سوم اسفند 1377 با شماره 2231 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد؛ اما اهمیت آن بسیار فراتر از یک بنای ثبت‌شده است. قلعه پرتغالی‌ها سند زنده‌ای از رویارویی چندین‌ساله ایرانیان با استعمار دریایی اروپاییان، به‌ویژه پرتغالی‌هاست؛ رویارویی‌ای که نقطه عطف آن در زمان صفویان رقم خورد.

اوج این مبارزات به دوران شاه‌عباس صفوی بازمی‌گردد؛ زمانی که «امام‌قلی‌خان»، فرزند الله‌وردی‌خان و از برجسته‌ترین فرماندهان نظامی گرجی‌تبار صفوی، مأموریت یافت سلطه پرتغالی‌ها را در جنوب ایران در هم بشکند. امام‌قلی‌خان با سازماندهی سپاه ایران، استفاده هوشمندانه از توان دریایی و جلب مشارکت مردمان جنوب، عملیات بزرگ آزادسازی هرمز و قشم را آغاز کرد.

این نبردها با وجود دشواری‌های جغرافیایی، توان تسلیحاتی پرتغالی‌ها و استحکامات نیرومند قلعه‌ها، سرانجام به پیروزی ایرانیان انجامید.

فتح هرمز و بیرون راندن پرتغالی‌ها از جزایر خلیج‌فارس، به سلطه 117 ساله آنان بر این منطقه پایان داد؛ سلطه‌ای که از اوایل قرن شانزدهم میلادی آغاز شده و با کنترل راهبردی تنگه هرمز، به پرتغال امکان می‌داد تا بر تجارت دریایی بین شرق و غرب تسلط یابد.

پیروزی نیروهای ایرانی به فرماندهی امام‌قلی‌خان، نه‌تنها جنبه نظامی داشت، بلکه پیامدهای سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای به‌دنبال آورد؛ از جمله بازگشت کنترل تنگه هرمز به ایران و تضعیف موقعیت پرتغال در آب‌های منطقه.

این رویداد تاریخی چنان اهمیت یافت که دهم اردیبهشت‌ماه، سالگرد اخراج پرتغالی‌ها از خلیج‌فارس، امروز به نام «روز ملی خلیج‌فارس» در تقویم رسمی کشور ثبت شده است؛ روزی که یادآور هم‌افزایی توان نظامی، تدبیر سیاسی و حمایت مردمی در دفاع از حاکمیت ملی ایران بر یکی از مهم‌ترین آبراه‌های جهان است.

قلعه پرتغالی‌های قشم، هرچند روزگاری مأمن نیروهای بیگانه بود، اما امروز تبدیل به نماد پیروزی ایرانیان شده است. هر برج دیده‌بانی آن، گویی چشمی است که بر تاریخ بیداری ایرانیان نظاره می‌کند و هر دیوار قطور آن، روایتگر نبردهایی است که در راه آزادی و استقلال این سرزمین صورت گرفته است.

در دل راهروها، سنگ‌فرش‌ها و اتاق‌های این بنا، نشانه‌هایی از سبک معماری نظامی اروپایی قرن شانزدهم دیده می‌شود که با اقلیم و شرایط محلی جنوب ایران سازگار شده است؛ ترکیبی که خود بیانگر تلاقی دو جهان متفاوت در میدان نبرد خلیج‌فارس است.

امروز بازدیدکنندگان داخلی و خارجی، هنگام قدم‌زدن در گذرگاه‌های قلعه، فراتر از تماشای یک جاذبه گردشگری، به سفری عمیق در لایه‌های تاریخ می‌روند؛ تاریخی که در آن، اراده ملتی ریشه‌دار، توازن قوا را به‌ضرر استعمارگران تغییر داده است.

پژواک گام‌ها در راهروهای قلعه، یادآور گام‌های رزمندگانی است که با تکیه بر ایمان و غیرت، اجازه ندادند خورشید آزادی در این پهنه آبی غروب کند.

قلعه پرتغالی‌های قشم، امروز در کنار ارزش‌های معماری و گردشگری، به یک کلاس زنده تاریخ بدل شده است؛ کلاسی که در آن، نسل‌های امروز و فردا می‌آموزند خلیج‌فارس تنها یک نام جغرافیایی نیست، بلکه مفهومی تاریخی و هویتی است که با خون و ایستادگی مردمان این سرزمین گره خورده است. این قلعه، کتابی سنگی اما زنده است که هر خشت آن، سطری از حماسه مبارزه با استعمار و پاسداری از کرامت ملی ایرانیان را روایت می‌کند.

یادداشت از عبدالرحیم رضوانی 

انتهای پیام/7558