خبرگزاری تسنیم، سیدمجید نبوی، دانش آموخته دکتری قرآن و حدیث: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی طولانی به امیرالمومنین علیه‌السلام که بخشی از آن به این شرح است؛ می فرماید: «لا مُظاهَرَةَ أحسَنُ مِنَ المُشاوَرَةِ» ترجمه: «هیچ پشتوانه و نیروی کمکی برای انسان بهتر و مطمئن‌تر از مشورت کردن با دیگران نیست.» (تحف العقول، ج1، ص6، حدیث 303486)

واژه «مظاهرة» از ریشه «ظَهْر» به معنای پشت و تکیه‌گاه است. «مظاهرة» به معنای پشتیبانی، هم‌افزایی، پشت‌به‌پشت هم دادن و تقویت شدن است. در این حدیث، «مظاهرة» مطلق آمده و هرگونه منبع قدرت کمکی را شامل می‌شود؛ مانند: 1- پشتوانه مادی: ثروت، نیروی نظامی، تجهیزات و قدرت اقتصادی؛ 2-پشتوانه اجتماعی: قبیله، حزب، مقام، شهرت و نفوذ سیاسی؛ 3-پشتوانه فردی: هوش سرشار، استعداد ذاتی، تجربه شخصی، حیله و تدبیر فردی.

پیامبر صلی الله علیه و آله با نفی مطلق (لا...) تأکید می‌کنند که در میان تمام این تکیه‌گاه‌های مختلف، هیچ‌کدام به پای «مشاوره» نمی‌رسند.

واژه «أحسن»  به معنای زیباترین، نیکوترین و بهترین است. یعنی برتری مشورت علاوه بر نتیجه عملی آن به خودِ فرایند مشورت به عنوان یک کار اخلاقیِ زیبا نیز مربوط می‌شود که کرامت انسان‌ها را پاس می‌دارد. «مشاوره» از ریشه «شَوْر» به معنای استخراج عسل ناب از کندو است؛ گویی انسان با مشورت، ناب‌ترین و خالص‌ترین رأی و اندیشه را از ذهن دیگران بیرون می‌کشد.

 1. چرایی برتری مشورت بر هر پشتوانه دیگری  
مشورت خلأها و ضعف‌های ذاتیِ دیگر پشتوانه‌ها را می‌پوشاند خلأهایی که معمولا در هر فردی وجود دارد مشورت مبتنی بر خرد جمعی است و به دلایل زیر به افراد کمک می‌کند:

الف) جبران خطای شناختی فردی (از خودرأیی تا خرد جمعی)

معمولاً انسان دچار خطاهای ادراکی (سوگیری‌های شناختی)، غرور، ترس و آزمندی و تشخیص اشتباه می‌شود. عقل یک انسان هرقدر هم در سطح بالا و دارای نبوغ باشد، تک‌بُعدی و دارای محدودیت است و احتمال خطا دارد. مشورت، این عقل محدود را به عقول متعدد پیوند می‌زند. امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْیِهِ هَلَكَ وَ مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهَا فِی عُقُولِهَا» (هر که خودرأیی کند نابود می‌شود و هر که با مردان(افراد آگاه) مشورت کند، در عقل‌هایشان شریک می‌شود). پشتوانه مالی یا نظامی اگر با رأی ناصواب همراه شود، خود عامل نابودی است؛ اما مشورت پیشاپیش جلوی تصمیم‌های اشتباه را می‌گیرد.

ب) ایمنی از سقوط اخلاقی (فروتنی در برابر تکبر)

تکیه بر مال و قدرت، روح تکبر و استغنا به وجود می‌آ‌ورد. اما مشورت ذاتاً یک عمل اخلاقیِ متواضعانه است. مشورت‌کننده اعتراف می‌کند که علمش ناقص است و به خرد دیگران نیاز دارد. این فروتنی، خود یک «پشتوانه معنوی» عظیم می‌سازد که محبت و همدلی را هم جلب می‌کند. خداوند در قرآن «وَ شَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» (آل عمران: 159)، به پیامبرش دستور می دهد تا مشورت  کند.

ج) ایجاد تعهد و مسئولیت مشترک  

وقتی انسان با پول یا قدرت، کاری را پیش می‌برد، دیگران از روی ترس یا طمع اطاعت می‌کنند و احتمالا در سختی‌ها او را رها خواهند کرد. اما وقتی افراد در تصمیم‌گیری شریک شوند، نتیجه آن را از آنِ خود می‌دانند و برای دفاع از آن و اجرایش کمک می‌کنند. مشورت، پشتوانه‌ای مردمی می‌سازد که از پول و لشکر پایدارتر و وفادارتر است نمونه آن در انتخابات شوراها و دیگر انتخابات است.

د) جامعیت و کشف زوایای پنهان  

مشورت یعنی به‌کارگیری چشم‌ها و گوش‌های و عقل‌های افراد متعدد. مشورت با افراد مختلف (کارشناس، مردم عادی، مخالف) اطلاعات جامعی به مشورت کننده می‌دهد که سبب شناخت تصمیم‌های درست از تصمیم‌های غلط می‌شود. امام علی علیه‌السلام فرمود: «مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ» (هر که با آرای گوناگون روبه‌رو شود، جایگاه‌های خطا را می‌شناسد).

 2. حدود و شرایط مشورتِ کارآمد

الف) مشورت در «برنامه‌ریزی» (قلمرو عقل)، نه در «قانون» (قلمرو وحی)
مشورت در جایی معنا دارد که عقل انسان مجال تصمیم‌گیری دارد (مانند انتخاب روش، تاکتیک اقتصادی، تدبیر جنگ). اما در آنچه خداوند حکم قطعی داده (مانند اصل وجوب نماز، حرمت ربا)، مشورت بی‌معناست.  

ب) شرایط مشاور
مشاور باید دارای چند ویژگی اصلی باشد: عاقل، متّقی، خَیِّر (حقیقت‌خواه و نه منفعت‌طلب) و امین (رازدار) و کاردان و متخصص. مشورت با نااهل، از مشورت نکردن خطرناک‌تر است.

ج) عزم پس از مشورت
قرآن کریم می‌فرماید: «فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ» (پس چون [پس از مشورت] تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن). مشورت برای روشن‌سازی و انتخاب بهترین‌هاست، اما وقتی مدیر یا فرد پس از شنیدن آرا تصمیم گرفت، باید با «عزم» و قاطعیت عمل کند. تزلزل پس از مشورت، سبب نتیجه نگرفتن یا نتیجه بدگرفتن می‌شود.

نتیجه‌  آنکه این کلام نورانی یک نظام فکری کامل ارائه می‌دهد: قدرت حقیقی در انحصار هیچ عامل مادی‌ای نیست. ثروت، دزدیدنی است؛ مقام، سقوط‌کردنی است؛ لشکر، شکست‌خوردنی است و حتی نبوغ شخصی، خطاکردنی است. اما «مشاوره» ترکیبی هوشمندانه از عقل‌ها، قلب‌ها و اراده‌هاست که خودبه‌خود خطا را کاهش می‌دهد، محبت می‌آفریند، برکت نازل می‌کند و مسئولیت می‌سازد. به بیان دیگر، مشورت یک «قدرت نرم»، فراگیر و نامرئی است که سبب رشد و پیشرفت فرد می‌شود. این حدیث، دعوت به یک پارادایم شیوه حکمرانی بر خویشتن و جامعه است؛ پارادایمی که در آن، تکیه‌گاه اصلی، نه زر و زور، که خرد جمعیِ متعهدانه و متواضعانه است.

انتهای پیام/