به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، بر اساس جدیدترین داده‌های آماری گردآوری‌شده توسط پورتال جهانی سنجش داده‌ها (Worldometer)، چندین کشور در منطقه آسیای مرکزی در زمره بالاترین مصرف‌کنندگان آب به ازای هر نفر در جهان قرار گرفته‌اند؛ موضوعی که زنگ خطر بروز یک بحران عمیق زیست‌محیطی و ژئوپلیتیکی را در این منطقه استراتژیک به صدا درآورده است.

این ارقام تکان‌دهنده که بر پایه آمارهای رسمی نهادهای وابسته به سازمان ملل متحد، از جمله سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) استخراج و تنظیم شده، نشان می‌دهد که ترکمنستان در رتبه نخست مصرف آب در کل کره زمین قرار دارد.

در این فهرست جهانی، نام کشورهای ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان نیز در میان 10 کشور اول مصرف‌کننده آب به چشم می‌خورد که نشان‌دهنده یک الگوی مصرف به‌شدت ناپایدار در پهنه اوراسیا است.

آمارهای تکان‌دهنده؛ ترکمنستان در صدر جدول هدررفت

ارقام منتشر شده به روشنی پرده از یک چالش و بحران منطقه‌ای و ساختاری دیرینه برمی‌دارد: وابستگی شدید و بیمارگونه اقتصاد این کشورها به کشاورزیِ آب‌بر، که در کنار سیستم‌های آبیاری فرسوده و مستهلک، موجب می‌شود حجم عظیمی از منابع آب شیرین پیش از رسیدن به زمین‌های کشاورزی و ریشه گیاهان، تبخیر شده یا در خاک فرو رود.

بر اساس این رده‌بندی دقیق، ترکمنستان با مصرف روزانه و خیره‌کننده 15 هزار و 445 لیتر آب به ازای هر نفر، با اختلاف چشمگیری پیشتاز بلامنازع فهرست جهانی است. پس از این کشور، ازبکستان با مصرف روزانه 4 هزار و 778 لیتر به ازای هر نفر در جایگاه چهارم جهان قرار گرفته است. تاجیکستان با مصرف روزانه 4 هزار و 460 لیتر و قرقیزستان با 4 هزار و 153 لیتر در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

در این میان، قزاقستان با ثبت مصرف روزانه 3 هزار و 397 لیتر به ازای هر نفر، کمترین میزان مصرف را در میان کشورهای آسیای مرکزی به خود اختصاص داده است؛ هرچند همین رقم نیز در مقیاس بین‌المللی، قزاقستان را در زمره کشورهای بسیار پرمصرف جهان دسته‌بندی می‌کند.

از منظر حجم کل مصرف سالانه آب، ازبکستان با توجه به جمعیت بیشتر و وسعت اراضی کشاورزی خود، با مصرف نجومی 54.56 میلیارد متر مکعب آب در سال، بزرگترین مصرف‌کننده مطلق در این منطقه محسوب می‌شود.

پس از آن، ترکمنستان با 27.9 میلیارد متر مکعب، قزاقستان با 22.77 میلیارد متر مکعب، تاجیکستان با 11.49 میلیارد متر مکعب و سرانجام قرقیزستان با حدود 8 میلیارد متر مکعب مصرف سالانه، در رده‌های بعدی این فهرست نگران‌کننده قرار دارند.

کشاورزی سنتی و زیرساخت‌های فرسوده؛ بلای جان منابع آبی

کارشناسان و تحلیلگران حوزه محیط زیست و اقتصاد سیاسی بر این باورند که سهم عمده این مصرف بی‌رویه و هدررفت فاجعه‌بار منابع، ریشه در بخش کشاورزی سنتی این منطقه دارد. در سطح جهانی، بخش کشاورزی به طور متوسط تنها حدود 70 درصد از مصرف آب شیرین را به خود اختصاص می‌دهد، در حالی که این رقم برای بخش صنعت 20 درصد و برای مصارف خانگی حدود 10 درصد برآورد می‌شود.

با این حال، در منطقه آسیای مرکزی به دلیل اتکای تاریخی به کشت محصولات تشنه و آب‌بر نظیر پنبه که از سیاست‌های دستوری و میراث دوران اتحاد جماهیر شوروی به یادگار مانده است، بخش کشاورزی بیش از 80 درصد از کل مصرف آب شیرین منطقه را می‌بلعد.

فاجعه‌بارتر آنکه برآوردهای نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد که فرسودگی شدید زیرساخت‌های انتقال آب و شبکه‌های آبیاری سنتی در این کشورها، موجب می‌شود تا مرز 40 درصد از آب اختصاص یافته به این بخش، صرفاً به دلیل تبخیر و نشت از کانال‌های خاکی خرد و کلان، به هدر رود.

زنگ خطر جهانی و تشدید فشارهای اقلیمی

این معضل منطقه‌ای در شرایطی ابعاد بحرانی‌تری به خود می‌گیرد که تقاضا برای آب شیرین در سراسر جهان روندی به شدت صعودی و بی‌سابقه دارد. طبق برآوردها و گزارش‌های کارشناسی سازمان ملل متحد، میزان برداشت جهانی از منابع آب شیرین در 50 سال گذشته بیش از سه برابر شده است.

در همین حال، تقاضای جهانی به دلیل عواملی هم‌افزا همچون رشد پرشتاب جمعیت، تغییر در الگوهای مصرف زندگی مدرن، نیاز روزافزون به تولید انرژی صنعتی و همچنین توسعه سوخت‌های زیستی، سالانه حدود 64 میلیارد متر مکعب افزایش می‌یابد. در آسیای مرکزی، تغییرات اقلیمی، کاهش نزولات جوی و ذوب شدن زودهنگام یخچال‌های طبیعی در رشته‌کوه‌های مرتفع منطقه نیز بر وخامت این اوضاع افزوده است.

تقلای دولت‌ها؛ از سهمیه‌بندی تا پناه بردن به فناوری‌های نوین

با درک عمق این بحران و چشم‌انداز تاریک پیش‌رو، چندین دولت در آسیای مرکزی اجرای مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری را با هدف کاهش هدررفت آب در دستور کار فوری خود قرار داده‌اند.

در ازبکستان، مقامات دولتی با پیوستن به ابتکار بین‌المللی موسوم به «پیشبرد آب» (Water Forward) متعلق به بانک جهانی، برنامه‌های بلندپروازانه‌ای را برای گسترش فناوری‌های نوین و تجهیزات پیشرفته صرفه‌جویی در مصرف آب در سطحی معادل 4.1 میلیون هکتار از اراضی کشاورزی آبی خود اعلام کرده‌اند. تاشکند در نظر دارد با عملیاتی کردن این سیستم‌های مدرن، تلفات آب در بخش آبیاری را تا حداقل 25 درصد کاهش دهد.

در سوی دیگر، قزاقستان نیز که با کمبودهای دوره‌ای و مکرر منابع آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند، وارد فاز انقباضی شده است. محدودیت‌ها و سهمیه‌بندی‌های فصلی آب اکنون به طور منظم در مناطق کشاورزی جنوب این کشور اعمال می‌شود.

در سال جاری نیز، دولت آستانه به دلیل پیش‌بینی کمبود شدید و خشکسالی‌های محتمل در طول فصل کشاورزی، محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای را برای سقف مصرف آب به تصویب رسانده است تا از بروز یک بحران امنیت غذایی جلوگیری کند.

ژئوپلیتیک آب؛ تقابل منافع بالادست و پایین‌دست

فراتر از مسائل زیرساختی و کشاورزی، موضوع آب در آسیای مرکزی به شدت با تولید انرژی و دیپلماسی ژئوپلیتیک میان کشورهای بالادستی و پایین‌دستی گره خورده است. مطالعات سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) تأیید می‌کند که بیش از 80 درصد از تولید نیروی برق در کشورهای کوهستانی بالادستی نظیر قرقیزستان و تاجیکستان، منحصراً از طریق سدها و نیروگاه‌های برق‌آبی (هیدروالکتریک) تأمین می‌شود.

این وابستگی مطلق، پیوند بسیار تنگاتنگ و غالباً پرتنشی را میان نیازهای حیاتی کشاورزی کشورهای پایین‌دستی در فصل گرم تابستان، و نیاز فوری به تولید برق و انرژی گرمایشی برای کشورهای بالادستی در فصل سرد زمستان ایجاد کرده است.

فقدان یک هماهنگی جامع و مکانیزم‌های الزام‌آور و عادلانه حقوقی میان این جمهوری‌ها بر سر زمان‌بندی دقیق رهاسازی آب از مخازن سدها و میزان تولید برق، در برخی سال‌ها به کمبود شدید و حیاتی آب در ماه‌های طلایی تابستان برای کشاورزان کشورهای پایین‌دستی منجر شده است.

ارقام و داده‌های منتشر شده اخیر، به وضوح مقیاس چالش عظیم و تهدید وجودی را نشان می‌دهد که دولت‌های آسیای مرکزی با آن روبرو هستند؛ دولت‌هایی که اکنون ناگزیرند برای تضمین بقا و امنیت ملی خود، ضمن اجرای پروژه‌های زیربنایی برای مهار هدررفت منابع ارزشمند آب، رودخانه‌های مشترک فرامرزی را با تدبیر سیاسی و دیپلماسی فعال‌تری مدیریت کنند.

انتهای پیام/