به گزارش خبرگزاری تسنیم از سراوان، در جنوب‌ شرق ایران، سراوان شهری است که نامش با نخل و خرما پیوند خورده است؛ پیوندی که تنها به کشاورزی محدود نمی‌شود و ریشه در فرهنگ، معیشت و زیست روزمره مردم دارد. در این شهرستان مرزی، نخل نه‌فقط درختی بارور، بلکه نشانه‌ای از بقا، امید و استمرار زندگی است. هر سال با تغییر فصل، چرخه‌ای از فعالیت و تلاش در نخلستان‌ها آغاز می‌شود که نه‌تنها اقتصاد محلی، بلکه بخش مهمی از بازار خرمای کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در این منطقه، رابطه انسان و نخل رابطه‌ای عاطفی و تاریخی است. نخلداران سراوانی، سال را با نخل آغاز می‌کنند و با نخل به پایان می‌رسانند؛ از مراقبت در روزهای سرد سال تا برداشت در روزهای گرم تابستان. همین وابستگی عمیق سبب شده نخلستان‌ها به یکی از ارکان هویت اجتماعی مردم بلوچستان تبدیل شوند.

ایرج رستم‌زهی، مدیر جهاد کشاورزی سراوان در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به این پیوند فرهنگی می‌گوید: در فرهنگ بلوچ نخل جایگاهی شبیه فرزند خانواده دارد و حتی در گویش محلی، اصطلاحی برای بیان همین نگاه وجود دارد. به گفته او، داشتن یک درخت خرما در این منطقه به‌معنای برخورداری از نعمتی الهی است و همین نگاه، انگیزه‌ای مضاعف برای مراقبت از نخلستان‌ها ایجاد کرده است.

رستم‌زهی تاکید می‌کند: همین فرهنگ عمیق، طی دهه‌ها دانش بومی ارزشمندی را شکل داده که نسل به نسل منتقل شده و امروز پشتوانه اصلی تولید خرمای باکیفیت در سراوان است.

از جوانه تا خوشه؛ آغاز فصل تلاش در نخلستان‌ها

چرخه تولید خرما در سراوان از زمانی آغاز می‌شود که درختان پس از برداشت سال قبل، دوره استراحت خود را پشت سر می‌گذارند. با نزدیک شدن به پایان زمستان، نخستین نشانه‌های حیات دوباره در نخلستان‌ها ظاهر می‌شود؛ غلاف‌ها از تنه بیرون می‌زنند و خوشه‌های آینده خود را نشان می‌دهند.

به گفته مدیر جهاد کشاورزی سراوان، از همین زمان کشاورزان وارد یکی از حساس‌ترین مراحل تولید می‌شوند؛ گرده‌افشانی دستی که در زبان محلی «مچ ایوار» نام دارد. این فرایند از نیمه اسفند آغاز و تا اواسط اردیبهشت ادامه دارد و همچنان بخش عمده آن به‌صورت سنتی انجام می‌شود؛ روشی که حاصل تجربه نسل‌هاست و نقش مهمی در کیفیت محصول دارد.

پس از گرده‌افشانی، خوشه‌ها به‌سرعت رشد می‌کنند و طی چند هفته سنگین و خمیده می‌شوند. در این مرحله، کشاورزان با دقت خوشه‌ها را بررسی کرده و محصولات ضعیف یا اضافی را حذف می‌کنند تا باردهی نهایی به بهترین شکل حفظ شود. با افزایش وزن خوشه‌ها، مرحله «مچ‌بند» آغاز می‌شود؛ بستن خوشه‌ها برای جلوگیری از شکستن شاخه‌ها. این مرحله علاوه بر حفاظت از محصول، جلوه‌ای منظم و زیبا به نخلستان‌ها می‌بخشد و نشانه‌ای از ورود به مراحل پایانی رشد خرماست.

رنگ‌گیری خرما؛ نشانه نزدیک شدن به فصل «هامین»

پس از مچ‌بند، خرماها وارد مرحله تغییر رنگ می‌شوند؛ مرحله‌ای که برای نخلداران نشانه نزدیک شدن به فصل برداشت است. خرماها بسته به رقم خود، طیفی از رنگ‌های زرد، قرمز و قهوه‌ای به خود می‌گیرند و نخلداران با تکان دادن شاخه‌ها، رطوبت اضافی را کاهش می‌دهند تا کیفیت محصول حفظ شود. این توجه به جزئیات، راز کیفیت خرمای سراوان است؛ کیفیتی که سال‌هاست نام این منطقه را در بازارهای داخلی و منطقه‌ای مطرح کرده است. رستم‌زهی می‌گوید در سراوان بیش از 74 رقم خرما شناسایی شده، اما بخش عمده تولید به رقم مضافتی اختصاص دارد که بازارپسندی و کیفیت صادراتی بالایی دارد.

در کنار مضافتی، ارقام دیگری نیز در سراوان کشت می‌شود که بخشی از سبد مصرف تازه‌خوری و صنایع تبدیلی را تشکیل می‌دهند و تنوع تولید را افزایش داده‌اند. به گفته مدیر جهاد کشاورزی سراوان، مجموع سطح زیرکشت نخلستان‌های سراوان به 4 هزار هکتار می‌رسد که 3 هزار و 800 هکتار آن بارور است؛ ظرفیتی که این شهرستان را به یکی از مهم‌ترین مناطق تولید خرما در شرق کشور تبدیل کرده است.

هامین؛ زمانی که سراوان به کارگاه بزرگ اشتغال تبدیل می‌شود

اما نقطه اوج فعالیت نخلستان‌ها، فصل برداشت یا «هامین» است؛ دوره‌ای که از نیمه دوم مرداد آغاز می‌شود و تا پایان شهریور ادامه دارد. در این بازه زمانی، سراوان چهره‌ای کاملاً متفاوت به خود می‌گیرد و موجی از اشتغال فصلی در منطقه شکل می‌گیرد.

مدیر جهاد کشاورزی سراوان می‌گوید در این فصل، به‌طور متوسط برای هر هکتار سه نفر به کار گرفته می‌شوند و در مجموع حدود 12 هزار نفر به‌صورت مستقیم در برداشت و فرآوری خرما فعالیت دارند. این اشتغال تنها به کشاورزان محدود نیست و طیف گسترده‌ای از رانندگان، کارگران، سردخانه‌داران و فعالان حمل‌ونقل را نیز دربر می‌گیرد.

به گفته او، از زمان مچ‌بند تا پایان برداشت، نخلستان‌ها به کارگاه‌های بزرگ تولید تبدیل می‌شوند و بخش قابل‌توجهی از اقتصاد منطقه را فعال نگه می‌دارند. با اجرای برنامه‌های آموزشی، تغذیه اصولی و هرس علمی، پیش‌بینی می‌شود امسال حدود 28 هزار تن خرمای مضافتی در سراوان برداشت شود؛ رقمی که می‌تواند جایگاه این شهرستان را در اقتصاد خرمای کشور تقویت کند.

سراوان بر سکوی جهش صادراتی خرما

بابک خسروی، کارشناس اقتصاد کشاورزی، معتقد است سراوان امروز ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطب‌های صادرات خرمای کشور را دارد. وی به خبرنگار تسنیم می‌گوید: ایجاد 12 هزار شغل فصلی نشان می‌دهد نخلستان‌ها نقش مهمی در اقتصاد محلی ایفا می‌کنند و می‌توان با توسعه صنایع بسته‌بندی و سردخانه‌ها، این اشتغال را به فرصت‌های پایدار تبدیل کرد.

به گفته او، تمرکز تولید بر خرمای مضافتی نه یک ضعف، بلکه مزیتی رقابتی است؛ چراکه این رقم در بازارهای منطقه‌ای به‌ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس تقاضای بالایی دارد. این کارشناس تاکید می‌کند سرمایه‌گذاری در آموزش کشاورزان و تلفیق دانش بومی با فناوری، می‌تواند بهره‌وری را افزایش داده و مسیر توسعه پایدار منطقه را هموار کند.

وی در پایان می‌گوید: خرمای سراوان تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ سرمایه‌ای ملی است که می‌تواند به محرومیت‌زدایی و رونق اقتصادی شرق کشور کمک کند.

خرمای سراوان؛ پیوند فرهنگ، اشتغال و فرصت‌های صادراتی

سراوان امروز نمونه‌ای روشن از پیوند عمیق میان فرهنگ بومی و اقتصاد محلی است؛ جایی که یک محصول کشاورزی توانسته به ستون اصلی معیشت و هویت اجتماعی تبدیل شود. نخل در این منطقه تنها یک درخت نیست، بلکه بخشی از سبک زندگی مردمان بلوچستان است که نسل‌ها تجربه، دانش بومی و مهارت را در دل خود جای داده است.

مرور چرخه تولید خرما نشان می‌دهد که این محصول حاصل یک فرآیند چندماهه و دقیق است؛ از گرده‌افشانی سنتی و مچ‌بند گرفته تا مراقبت‌های ظریف در مرحله رنگ‌گیری. همین زنجیره دقیق و زمان‌بر، کیفیتی را رقم می‌زند که خرمای سراوان را در بازارهای داخلی و منطقه‌ای متمایز کرده است.

نخلستان‌های این شهرستان در کنار نقش فرهنگی، به موتور اشتغال شرق کشور تبدیل شده‌اند. ایجاد حدود 12 هزار شغل فصلی در فصل برداشت، نشان‌دهنده ظرفیت بالای این صنعت برای رونق‌بخشی به اقتصاد محلی است؛ ظرفیتی که تنها محدود به کشاورزان نبوده و طیف گسترده‌ای از مشاغل وابسته را دربر می‌گیرد.

تداوم فعالیت اقتصادی در بازه شش‌ماهه از مچ‌بند تا برداشت نیز نشان می‌دهد خرما در سراوان یک محصول فصلی صرف نیست، بلکه زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی را به حرکت درمی‌آورد که بخش قابل‌توجهی از درآمد خانوارهای منطقه به آن وابسته است.

تمرکز تولید بر رقم مضافتی، در کنار تنوع ارقام دیگر، موقعیتی ویژه برای توسعه بازارهای صادراتی فراهم کرده است. این مزیت رقابتی می‌تواند سراوان را به یکی از برندهای شناخته‌شده خرمای ایران در بازارهای منطقه‌ای تبدیل کند؛ به‌ویژه اگر زیرساخت‌های سردخانه‌ای و بسته‌بندی تقویت شود.

سرمایه‌گذاری در آموزش کشاورزان، تغذیه اصولی و هرس علمی نیز نشانه‌ای از حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان است؛ مسیری که می‌تواند بهره‌وری را افزایش داده و پایداری تولید را تضمین کند. تجربه سال‌های اخیر نشان داده هرجا آموزش تقویت شده، عملکرد و کیفیت محصول نیز رشد داشته است. از سوی دیگر، توسعه صنایع تبدیلی و زنجیره ارزش خرما می‌تواند اشتغال فصلی را به فرصت‌های پایدار تبدیل کند. این تحول نه‌تنها به افزایش درآمد کشاورزان کمک می‌کند، بلکه مانع مهاجرت نیروی کار از منطقه خواهد شد.

سراوان اکنون در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند با برنامه‌ریزی هدفمند، از یک قطب تولید به قطب صادرات خرما تبدیل شود. تحقق این هدف نیازمند هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل و نگهداری است. 

خرمای سراوان را باید فراتر از یک محصول کشاورزی دید؛ این محصول نماد ظرفیت‌های نهفته شرق کشور برای توسعه پایدار است. اگر این ظرفیت‌ها به‌درستی مدیریت شود، نخلستان‌های سراوان می‌توانند نقشی کلیدی در رونق اقتصادی و محرومیت‌زدایی از بلوچستان ایفا کنند.

انتهای پیام/