به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، «امامعلی رحمان» رئیس‌جمهور تاجیکستان، به‌تازگی یکی از مهم‌ترین سفرهای رسمی خود به چین را به پایان رساند. اگرچه او در طول نزدیک به 34 سال زمامداری خود بارها به پکن سفر کرده است، اما این ملاقات در برهه‌ای بسیار حساس و سرنوشت‌ساز انجام شد.

واقعیت عریان این است که تاجیکستان در حال از دست دادن اهمیت بین‌المللی پیشین خود است و در این میان، چین احتمالاً تنها و قابل‌اعتمادترین دوستی است که برای رحمان و کشورش باقی مانده است.

آغاز شیرین با سرمایه‌گذاری در دوران جنگ داخلی

روابط دیپلماتیک چین با پنج کشور آسیای مرکزی در اوایل سال 1992 آغاز شد. تنها چند ماه بعد، تاجیکستان درگیر یک جنگ داخلی ویرانگر شد که تا ژوئن 1997 ادامه داشت. با این حال، شعله‌های جنگ مانع از جستجوی فرصت‌های سرمایه‌گذاری توسط چین نشد.

پکن در همان سال 1992 بودجه ساخت یک کارخانه قند را در «قورغان‌تپه» تأمین کرد و بعدها به راه‌اندازی کارخانه‌های شیرینی‌سازی در شهرهای بزرگ تاجیکستان کمک کرد. اعطای وام 50 میلیون دلاری در سال 1994، آن هم در اوج بحران، نشان داد که پکن نگاهی بلندمدت به این همسایه کوهستانی دارد.

در آوریل 1996، رحمان به همراه رهبران چین، روسیه، قزاقستان و قرقیزستان در شانگهای دیدار کردند و «شانگهای 5» را پایه‌گذاری کردند که بعدها با پیوستن ازبکستان به «سازمان همکاری شانگهای» (SCO) تبدیل شد.

اگرچه حجم سرمایه‌گذاری چین در تاجیکستان بسیار کمتر از قزاقستان یا ازبکستان بود، اما برای دوشنبه که فقیرترین کشور منطقه محسوب می‌شد، این کمک‌ها حکم شریان حیاتی را داشت.

امنیت مرزهای پامیر؛ اولویت مشترک دوشنبه و پکن

پس از حملات 11 سپتامبر و آغاز لشکرکشی آمریکا به افغانستان، چین تجهیزات و لباس‌های زمستانی نیروهای مرزبانی تاجیکستان را تأمین کرد. بعدها، پکن بودجه ساخت پاسگاه‌های مرزی تاجیک در امتداد مرز افغانستان را تقبل کرد و اکنون نیز متعهد شده هزینه ساخت 9 پاسگاه مرزی دیگر را تأمین کند.

امنیت در مرزهای مشترک با افغانستان، مستقیماً با منافع ملی چین گره خورده است؛ چرا که دو کشور حدود 475 کیلومتر مرز مشترک دارند که در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور شرق تاجیکستان واقع شده است.

نگرانی اصلی پکن، نفوذ گروه‌های شبه‌نظامی از افغانستان به خاک چین از طریق شرق تاجیکستان است. به همین دلیل، چین حدود 10 سال پیش یک پست دیده‌بانی نظامی کوچک در شرق تاجیکستان و نزدیک به مرزهای خود ایجاد کرد.

گروه‌هایی مانند «جنبش اسلامی ترکستان شرقی» (متشکل از اویغورهای سین‌کیانگ) و «داعش خراسان» که صراحتاً چین را تهدید کرده‌اند، در شمال افغانستان حضور دارند و این امر همکاری‌های امنیتی دوشنبه-پکن را دوچندان کرده است.

در حوزه اقتصادی نیز، شرکت‌های چینی از دو دهه پیش در حال بازسازی زیرساخت‌های تاجیکستان شامل جاده‌ها، خطوط انتقال برق و نیروگاه‌های حرارتی دوشنبه هستند. در سال 2025، چین سرانجام با پشت سر گذاشتن روسیه، به شریک تجاری نخست تاجیکستان تبدیل شد و مبادلات تجاری دو کشور در سه ماهه اول سال 2026، جهشی 52 درصدی را نسبت به سال قبل تجربه کرد.

افول نفوذ مسکو و انزوای فزاینده تاجیکستان

وضعیت ژئوپلیتیک آسیای مرکزی تغییر کرده و این تغییرات به نفع دوشنبه نبوده است. بزرگترین دگرگونی برای رحمان، وضعیت جدید افغانستان است. برای دهه‌ها، تاجیکستان به عنوان سنگر مقابله با افراط‌گرایی شناخته می‌شد و روسیه، چین و غرب مبالغ هنگفتی را برای حفظ ثبات این کشور هزینه می‌کردند. اما اکنون وضعیت افغانستان نسبتاً پایدار شده و بسیاری از کشورها، از جمله همسایگان تاجیکستان در آسیای مرکزی، در حال تجارت با دولت طالبان هستند.

در حالی که همسایگان در حال عادی‌سازی روابط با کابل هستند، تاجیکستان در حال تبدیل شدن به یک گوشه منزوی در منطقه است. روسیه که پیش‌تر ضامن اصلی امنیت تاجیکستان بود، اکنون تمام تمرکز خود را بر جنگ فرسایشی در اوکراین و تقابل با اروپا معاصر معطوف کرده است.

مسکو در ژوئیه 2025 دولت طالبان را به رسمیت شناخت که نشانه آشکاری از تغییر اولویت‌های کرملین است.

سرمایه‌گذاری 8 میلیارد دلاری؛ اکسیژن در رگ‌های اقتصاد دوشنبه

سفر اخیر رحمان به پکن را باید مهم‌ترین سفر او در سه دهه اخیر دانست. در حالی که «کریدور میانی» (اتصال اروپا به چین) در حال بازگشایی است و همسایگان تاجیکستان از حق ترانزیت آن بهره‌مند می‌شوند، تاجیکستان به دلیل جغرافیای کوهستانی خود نقش بسیار کوچکی در این مسیر ایفا می‌کند. تنها پیوند جدی دوشنبه با این کریدور، جاده‌ای است که پایتخت را به مرز چین متصل می‌کند و ساخت آن بدون کمک پکن غیرممکن بود.

در جریان این سفر (11 تا 14 می 2026)، 31 توافقنامه همکاری به امضا رسید. شرکت‌های چینی متعهد شدند حدود 8 میلیارد دلار در تاجیکستان سرمایه‌گذاری کنند و «بانک سرمایه‌گذاری زیربنایی آسیا» (AIIB) نیز قول اعطای 800 میلیون دلار اعتبار را داده است. حتی اگر بخشی از این مبالغ محقق شود، باز هم فراتر از توان هر کشور یا سازمان بین‌المللی دیگری در شرایط کنونی است.

تاجیکستان اگرچه دارای مواد معدنی حیاتی است که جهان امروز به شدت به دنبال آن‌هاست، اما باز هم تنها چین است که علاقه خاصی به استخراج آن‌ها نشان داده است. حقیقت تلخ این است که تاجیکستان هم‌اکنون نیز بدهی سنگینی به چین دارد و این بدهی‌ها بیشتر هم خواهد شد، اما در حال حاضر برای دوشنبه هیچ گزینه دیگری روی میز وجود ندارد.

سفر اخیر رحمان تنها یک سفر تجاری معمولی نبود، بلکه تلاشی برای تأمین یک «طناب نجات» برای آینده‌ای بود که هر روز نامطمئن‌تر می‌شود.

انتهای پیام/