خبرگزاری تسنیم ـ عباس نورزائی، کارشناس پژوهشی بنیاد ایران‌شناسی سیستان و بلوچستان| در فرهنگ کهن سیستان اصطلاحی زیبا و عمیق وجود داشت به نام «کاسه آرَک و بَرَک». «آرَک» یعنی «بیاور» و «بَرَک» یعنی «ببر».

رسم چنین بود که اگر در خانه‌ای غذای گوشتی یا خوراکی ویژه طبخ می‌شد، بخشی از آن را در کاسه‌ای برای همسایه می‌فرستادند. این رفتار تنها یک تعارف ساده یا ادب اجتماعی نبود؛ بلکه بخشی از یک نظام فرهنگی و تمدنی محسوب می‌شد که می‌کوشید پیوندهای انسانی را زنده نگه دارد و محله را به یک خانواده‌ی بزرگ تبدیل کند. 

مردم سیستان این فرهنگ را در قالب ضرب‌المثلی کوتاه اما پرمعنا بیان می‌کردند:

کاسه آرک و برک

تو کم‌تر، مِه بیشتر

یعنی اگر تو امروز کاسه‌ای برای من آوردی، من فردا با محبتی بیشتر پاسخ خواهم داد. در این نگاه، اصل بر مسابقه محبت بود، نه رقابت در تفاخر. «کاسه‌ آرک و برک» برای خودنمایی ثروت نبود و نه برای تحریک حسادت؛ بلکه راهی بود تا نعمت از حالت «نمایش» خارج و به «مشارکت» تبدیل شود. صاحب‌خانه نمی‌خواست بوی غذایش دل همسایه را بشکند؛ می‌خواست او را در شادی و نعمت شریک کند. 

این سنت در حقیقت نوعی سازوکار اجتماعی برای جلوگیری از شکاف‌های روانی و عاطفی در جامعه بود. در فرهنگی که همسایه سهمی از سفره دارد، حس محرومیت، کینه و گسست اجتماعی کمتر شکل می‌گیرد. ثروتمند به بخشندگی عادت می‌کند و نیازمند نیز به جای حسادت، با کرامت و محبت مواجه می‌شود.

 چنین جامعه‌ای سرمایه‌ی اجتماعی خود را فقط با قانون حفظ نمی‌کند بلکه با اخلاق و همدلی آن را مستحکم می‌کند. به همین دلیل، «کاسه‌ آرک و برک» را می‌توان نمونه‌ای از اقتصاد اخلاقی و تمدن مردمی ایرانی دانست. 

همین ریشه‌های فرهنگی است که رفتار مردم ایران را در بحران‌ها متفاوت می‌کند. در بسیاری از کشورهای جهان، هنگام جنگ، ناامنی یا بحران اقتصادی، نخستین واکنش عمومی هجوم به فروشگاه‌ها، احتکار، غارت و فروپاشی اعتماد اجتماعی است؛ اما در ایران، به‌ویژه در روزهایی که جبهه‌ی آمریکا و صهیونیسم فضای تهدید و التهاب علیه کشور ایجاد کرد، جلوه‌های دیگری دیده شد.

مردم به فروشگاه‌ها حمله نکردند، نانوایی‌ها دچار آشوب نشد، بسیاری از افراد به یاری یکدیگر رفتند و حتی گروه‌هایی از شهرها و استان‌های دیگر برای کمک‌رسانی، تعمیر خانه‌ها، شیشه‌ها و انجام کارهای عمرانی داوطلب شدند. 

از سوی دیگر، حضور شبانه‌ی مردم در کنار یکدیگر در خیابان‌ها و محله‌ها نیز صرفاً یک تجمع عادی نبود؛ بلکه نوعی بازسازی روح جمعی و احساس امنیت اجتماعی محسوب می‌شد. جامعه‌ای که قرن‌ها با سنت‌هایی چون «حَشَر»، «نذر»، «سفره‌ مشترک» و «کاسه‌ آرک و برک» تربیت شده، در روزهای سخت به‌جای فروپاشی، به هم نزدیک‌تر می‌شود. مردم می‌دانند که بقا فقط با امکانات مادی ممکن نیست؛ بلکه دلگرمی، همدلی و احساس کنار هم بودن نیز بخشی از امنیت ملی است. 

امروز، بازخوانی سنت‌هایی مانند «کاسه‌ آرک و برک» صرفاً مرور خاطرات گذشته نیست؛ بلکه یادآور یک الگوی تمدنی برای آینده است. جهانی که گرفتار فردگرایی افراطی، انباشت ثروت و تنهایی انسان‌ها شده، بیش از هر زمان دیگری به فرهنگ‌هایی نیاز دارد که «گردش نعمت»، «پاسخِ محبت با محبت» و «همسایگی انسانی» را زنده نگه دارند.

راز پایداری ملت‌ها فقط در قدرت نظامی و اقتصادی نیست؛ بلکه در همین پیوندهای نامرئی عاطفی و اخلاقی است که مردم را در سخت‌ترین روزها کنار یکدیگر نگه می‌دارد.

انتهای پیام/