به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود، در روزگاری که گردشگری دیگر فقط به بازدید از بناها و چشم‌اندازها محدود نمی‌شود، مفهوم دسترس‌پذیری به یکی از شاخص‌های اصلی سنجش کیفیت مقصدهای گردشگری تبدیل شده است. روستای قلعه بالا در شهرستان شاهرود، که به‌عنوان یکی از دروازه‌های ورود به منطقه حفاظت‌شده توران شناخته می‌شود، این روزها با اقدامی تازه در مسیر گردشگری فراگیر قرار گرفته است؛ اقدامی که نصب تابلوی خط بریل را به نمادی از توجه به حقوق همه گردشگران، به‌ویژه افراد دارای معلولیت بینایی، بدل کرده است.

اهمیت این رویداد تنها به یک تابلو یا یک اقدام نمادین محدود نمی‌شود. در جهان امروز، گردشگری فراگیر بخشی جدی از سیاست‌گذاری‌های توسعه پایدار به شمار می‌رود و سازمان جهانی گردشگری ملل متحد نیز در اسناد و گزارش‌های خود بر نقش گردشگری در ایجاد فرصت‌های برابر، حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی و توانمندسازی جوامع محلی تأکید کرده است.

هر اقدامی که امکان بهره‌مندی گروه‌های بیشتری از جامعه را از ظرفیت‌های گردشگری فراهم کند، در واقع به تقویت کیفیت و عدالت در توسعه کمک می‌کند.قلعه بالا از آن دست روستاهایی است که ظرفیت‌های آن فقط در طبیعت‌گردی خلاصه نمی‌شود، بلکه معماری پلکانی، بافت تاریخی، فرهنگ بومی و موقعیت آن در حاشیه توران، این روستا را به مقصدی چندلایه و قابل روایت برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کرده است.

آمار ملی و جهانی نابینایان و ضرورت توجه به دسترس‌پذیری 

 در چنین شرایطی، دسترس‌پذیر کردن اطلاعات این روستا برای نابینایان و کم‌بینایان، به معنای باز کردن دریچه‌ای تازه به شناخت بهتر میراث ملموس و ناملموس منطقه است؛ دریچه‌ای که می‌تواند تجربه گردشگری را از سطح بازدید صرف فراتر ببرد و آن را به تجربه‌ای انسانی‌تر و عادلانه‌تر تبدیل کند.بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی نهادهای بین‌المللی، گردشگری سهم قابل توجهی در اقتصاد جهانی دارد و یکی از پیشران‌های مهم اشتغال، سرمایه‌گذاری و توسعه محلی است. در گزارش‌های UN Tourism آمده است که این بخش همچنان از مهم‌ترین حوزه‌های اثرگذار بر رشد اقتصادی، آموزش و پایداری محسوب می‌شود و اگر دسترس‌پذیری در آن نادیده گرفته شود، بخشی از جامعه عملاً از این فرصت بزرگ کنار گذاشته می‌شود.

از همین رو، نصب تابلوی بریل در قلعه بالا را می‌توان اقدامی کوچک در ظاهر، اما بزرگ در منطق توسعه دانست.نکته قابل توجه آن است که این تابلو صرفاً برای انتقال چند داده ساده طراحی نشده، بلکه محتوای آن مجموعه‌ای از اطلاعات فرهنگی، تاریخی، طبیعی و زیست‌محیطی را در بر می‌گیرد.معرفی پیشینه روستا، بافت پلکانی، معماری سنتی، جاذبه‌های دیدنی و حتی تنوع زیستی منطقه توران، نشان می‌دهد که رویکرد طراحان این طرح، ارائه تصویری جامع از قلعه بالا بوده است؛ تصویری که نه فقط به گردشگر بینا، بلکه به مخاطب نابینا نیز امکان درک عمیق‌تری از این مقصد را می‌دهد.در سال‌های اخیر، مفهوم «گردشگری برای همه» در بسیاری از کشورها به یک مطالبه جدی تبدیل شده است.

 تجربه‌های موفق جهانی نشان می‌دهد که هر جا زیرساخت‌های دسترس‌پذیر در مقصدهای گردشگری تقویت شده، میزان رضایت بازدیدکنندگان، ماندگاری تجربه و حتی بازگشت دوباره گردشگران افزایش یافته است. از این منظر، اقدامی مانند نصب تابلوی بریل در روستای قلعه بالا می‌تواند فراتر از یک مداخله محلی دیده شود و به‌عنوان بخشی از مسیر حرفه‌ای‌سازی گردشگری در مناطق روستایی ایران مورد توجه قرار گیرد.

پیوند اکوتوریسم توران با مسئولیت‌پذیری اجتماعی

اهمیت چنین طرح‌هایی در روستاهایی مانند قلعه بالا دوچندان است؛ زیرا این مناطق هم‌زمان حامل میراث فرهنگی، زیست‌محیطی و هویتی هستند و اگر دسترس‌پذیری در آن‌ها جدی گرفته شود، تصویر تازه‌ای از مدیریت گردشگری در کشور ارائه خواهد شد. در واقع، دسترس‌پذیری تنها خدمت به یک گروه خاص نیست، بلکه ارتقای کیفیت خدمات برای همه است؛ چرا که طراحی مناسب برای افراد دارای معلولیت، معمولاً به بهبود تجربه سایر گردشگران نیز منجر می‌شود.

اکنون قلعه بالا با این اقدام تازه، نه‌تنها گامی در جهت ثبت جهانی و ارتقای جایگاه خود برداشته، بلکه به نمونه‌ای قابل استناد در حوزه گردشگری فراگیر نیز نزدیک شده است. اگر این مسیر با آموزش، اطلاع‌رسانی، توسعه زیرساخت و توجه مداوم به نیازهای گروه‌های مختلف ادامه پیدا کند، این روستا می‌تواند به یکی از الگوهای موفق گردشگری دسترس‌پذیر در کشور تبدیل شود؛ الگویی که نشان می‌دهد توسعه پایدار زمانی معنا پیدا می‌کند که هیچ‌کس از آن جا نماند.

سید محمدصادق رضویان،رئیس اداره میراث فرهنگی شاهرود در همین رابطه گفت: نصب تابلوی خط بریل در روستای قلعه بالا اقدامی اثرگذار در مسیر ثبت جهانی این روستای باارزش است و می‌تواند در عین حال به توسعه یک مقصد گردشگری فراگیر و قابل استفاده برای همه گروه‌ها کمک کند.

وی افزود: این اقدام با هدف تقویت زیرساخت‌های گردشگری و ارتقای سطح دسترس‌پذیری در روستای قلعه بالا انجام شده و تلاش شده است اطلاعاتی جامع و کاربردی درباره ظرفیت‌های مختلف این منطقه در قالبی مناسب در اختیار گردشگران دارای معلولیت بینایی قرار گیرد.

رضویان بیان کرد: محتوای این تابلو به گونه‌ای تنظیم شده است که مخاطبان را با پیشینه تاریخی و فرهنگی روستا، ساختار خاص بافت پلکانی، ویژگی‌های معماری سنتی، جاذبه‌های دیدنی و همچنین تنوع زیستی و حیات‌وحش منطقه توران آشنا می‌کند.

وی اظهار کرد: در طراحی و اجرای این تابلو، توجه بر آن بوده است که گردشگران نابینا و کم‌بینا نیز بتوانند همانند دیگر بازدیدکنندگان، تجربه‌ای کامل، شایسته و همراه با احترام از حضور در این مقصد گردشگری داشته باشند.

او تصریح کرد: این تابلوی اطلاع‌رسانی افزون بر ارائه داده‌های دقیق، بازتابی از توجه مسئولان و جامعه محلی به حقوق و نیازهای گردشگران دارای معلولیت است و نشان می‌دهد موضوع دسترس‌پذیری در برنامه‌ریزی‌های این روستا جایگاه جدی پیدا کرده است.

رضویان ادامه داد: نگارش دقیق اطلاعات به خط بریل و جانمایی مناسب این تابلو در روستا، از جمله اقداماتی است که می‌تواند قلعه بالا را در مسیر تبدیل شدن به مقصدی فراگیر و همسو با استانداردهای جهانی گردشگری قرار دهد.

وی عنوان کرد: روستای قلعه بالا به عنوان دروازه ورود به منطقه حفاظت‌شده توران، از ظرفیت‌های قابل توجهی در حوزه طبیعت‌گردی، شناخت فرهنگ کویری و معرفی جاذبه‌های بومی برخوردار است و باید این امکانات برای همه علاقه‌مندان، بدون توجه به سطح توانایی، دسترس‌پذیر باشد.

او اضافه کرد: اجرای این طرح نشان‌دهنده آن است که برنامه‌ریزی برای توسعه گردشگری در قلعه بالا صرفاً به معرفی جاذبه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه ایجاد شرایط برابر برای بهره‌مندی همه گردشگران نیز در دستور کار قرار گرفته است.

رضویان تأکید کرد: فراهم کردن امکان دسترسی بهتر برای افراد دارای معلولیت بینایی، بخشی از نگاه جامع به توسعه گردشگری مسئولانه در این روستا است و می‌تواند الگوی مناسبی برای دیگر مقاصد گردشگری کشور نیز باشد.

وی یادآورشد: قلعه بالا با برخورداری از ارزش‌های فرهنگی، تاریخی و طبیعی، از جایگاهی ویژه در استان سمنان برخوردار است و هر اقدامی که بتواند سطح خدمات و کیفیت تجربه گردشگران را ارتقا دهد، در تقویت جایگاه این روستا مؤثر خواهد بود.

او خاطرنشان کرد: با نصب این تابلوی بریل، قلعه بالا یک گام دیگر به تحقق چشم‌انداز ثبت جهانی خود نزدیک شده و زمینه برای معرفی هرچه بهتر این روستا به عنوان نمونه‌ای از گردشگری فراگیر در کشور بیش از گذشته فراهم شده است.

دسترس‌پذیری؛ شاخص ضروری توسعه پایدار در گردشگری 

این اقدام در شرایطی انجام شده است که توجه به دسترس‌پذیری، یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی مقاصد گردشگری نوین به شمار می‌رود و قلعه بالا اکنون می‌کوشد با بهره‌گیری از چنین زیرساخت‌هایی، جایگاه خود را در میان روستاهای شاخص گردشگری کشور بیش از پیش تثبیت کند.

نصب نخستین تابلوی خط بریل در روستای قلعه بالا از توابع شهرستان شاهرود، تنها یک اقدام فیزیکی نیست بلکه نمادی از ورود گردشگری ایران به مرحله‌ای تازه است؛ مرحله‌ای که در آن «فراگیری» و «عدالت اجتماعی در تجربه سفر» به عنوان ارزش‌های نوپای توسعه گردشگری مطرح می‌شوند.

 این اتفاق می‌تواند الگویی از پیوند میراث فرهنگی با حقوق شهروندی اقشار دارای معلولیت باشد.طبق اعلام سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism)، حدود 2.2 میلیارد نفر در جهان از درجات مختلف اختلال بینایی رنج می‌برند.

در ایران نیز بر اساس داده‌های رسمی سازمان بهزیستی، بیش از 37 هزار کودک نابینا و کم‌بینا زیر 18 سال در کشور زندگی می‌کنند، و جمعیت کل افراد دارای اختلال بینایی بالغ بر حدود 500 هزار نفر برآورد می‌شود. این جامعه وسیع نیازمند حضور فعال در فضاهای عمومی و فرهنگی است.

قلعه بالا با موقعیت ممتاز خود در حاشیه منطقه حفاظت‌شده «توران»، دارای قابلیت تبدیل‌شدن به یکی از مقاصد شاخص اکوتوریسم در ایران است. افزودن خط بریل به تابلوهای معرفی جاذبه‌ها، امکان تعامل حسی و شناخت ملموس‌تر محیط را برای گردشگران نابینا فراهم کرده و آن را به نمونه‌ای کم‌نظیر از گردشگری مسئولانه تبدیل نموده است.

تحلیل مقاله‌ علمی منتشرشده در نشریه دانشگاه علامه طباطبایی در سال 1402 نشان می‌دهد که «دسترس‌پذیری» از جمله شش شاخص جهانی ارزیابی کیفیت گردشگری است. بدون رعایت این معیار، هیچ منطقه‌ای قادر به ورود به زنجیره گردشگری رقابتی بین‌المللی نخواهد بود. اقدام قلعه بالا، گامی هوشمندانه در این مسیر محسوب می‌شود.

مطالعه اخیر منتشرشده در نشریه  Frontiers in Sports and Active Living  2025  تأکید می‌کند که «تمامی زیرساخت‌های جدید یا بازسازی‌شده گردشگری باید ذاتی دسترس‌پذیر باشند». این اصل، از امروز به یکی از شروط ضمنی در فرآیند ثبت جهانی مکان‌ها تبدیل شده است. قلعه بالا با این اقدام، به‌صورت غیرمستقیم خود را با استانداردهای یونسکو هماهنگ‌تر نشان داده است.

نیازهای آموزشی و فناوری برای تکمیل زنجیره خدمات فراگیر 

پژوهش «نجفقلی‌نژاد و بابایی» در سال 1400 درباره تجربه کاربران نابینا در ایران نشان می‌دهد که مشکل اصلی در توسعه دسترس‌پذیری، نه‌فقط نبود تجهیزات، بلکه فقدان آموزش راهنمایان و طراحی هوشمند اطلاعات است. در این راستا، آموزش نیروهای محلی برای راهبری گردشگری نابینایان در قلعه بالا می‌تواند موجب اشتغال پایدار و تعمیق تجربه انسانی در گردشگری شود.

طبق مطالعات تطبیقی انجام‌شده در کشورهای اسپانیا و ترکیه، بخش گردشگری فراگیر (Accessible Tourism) سالانه 5 تا 7٪ رشد اقتصادی بیشتر نسبت به مدل سنتی گردشگری دارد. دسترس‌پذیری علاوه بر بُعد اخلاقی و حقوقی، دارای اثر مستقیم بر سودآوری مقاصد است. این یافته‌ها اهمیت راهبردی اقدام قلعه بالا را دوچندان می‌کند.

 همسویی پروژه قلعه‌بالا با استانداردهای بین‌المللی و یونسکو 

در روند ارزیابی آثار فرهنگی برای ثبت جهانی، یکی از شاخص‌های مهم، «بهره‌مندی عمومی و عادلانه همه اقشار جامعه از میراث مشترک» است. اقدام به نصب تابلوهای بریل در قلعه بالا، می‌تواند امتیازی کیفی در فرآیند ثبت جهانی آن در گام‌های آتی محسوب شود و برند منطقه را به عنوان نماد گردشگری انسان‌محور تثبیت کند.

آنچه در قلعه بالا رخ داده، یک تحول ذهنی پیش از تحول فنی است؛ یعنی پذیرش این باور که توسعه گردشگری، زمانی پایدار است که تمام انسان‌ها، فارغ از محدودیت‌هایشان، در آن سهم داشته باشند. اگر این سیاست به دیگر مناطق کشور تسری یابد، ایران می‌تواند در نقشه گردشگری جهانی به‌عنوان پیشتاز در «گردشگری فراگیر» شناخته شود.

انتهای پیام/