سایه میراث اتمی شوروی بر قزاقستان؛ پیشگام برای توسعه صلحآمیز هستهای
- اخبار بین الملل
- اخبار ترکیه و اوراسیا
- 16 ارديبهشت 1405 - 13:57
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، در اواخر ماه آوریل، در سازمان ملل متحد، «رابرت فلوید»، دبیر اجرایی کمیسیون سازمان پیمان منع جامع آزمایشهای هستهای (CTBTO)، هشدار داد که از سرگیری آزمایشهای هستهای از سوی روسیه، آمریکا یا هر بازیگر دیگری، میتواند سایر قدرتها را به انجام آزمایشهای مشابه بکشاند.
این هشدار در شرایطی مطرح شد که موضوع آزمایشهای هستهای بار دیگر به چالشی در مباحثات سیاسی بینالمللی تبدیل شده است. با این وجود، قزاقستان از زاویهای کاملاً متفاوت وارد این کارزار جهانی میشود. این کشور پهناور آسیای مرکزی که در گذشته میدان اصلی آزمایشهای هستهای شوروی بود، اکنون سیاست هستهای خود را منحصراً بر مدار قدرت غیرنظامی، استفاده صلحآمیز و عدم اشاعه تسلیحات کشتار جمعی تعریف میکند.
میراث شوم آزمایشهای اتمی شوروی
آینده هستهای قزاقستان عمیقاً با گذشته دردناک آن گره خورده است. این کشور سالها میزبان سایت بزرگ آزمایش هستهای اتحاد جماهیر شوروی در «سمیپالاتینسک» (شهر سمی کنونی) بود؛ منطقهای که در سالهای پایانی شوروی، نگرانیهای مرتبط با سلامت عمومی، موجب شد تا پیش از تعطیلی نهایی این سایت، موضوع آزمایشهای هستهای به عرصه سیاست عمومی کشیده شود.
قزاقستان پس از استقلال، از تسلیحات هستهای به جا مانده در خاک خود چشمپوشی کرد. هدف امروز آستانه جستجوی جایگاه هستهای در عرصه نظامی نیست، بلکه پیگیری یک برنامه جامع غیرنظامی است که بر خویشتنداری، احترام به افکار عمومی و توسعه ملی استوار است.
دریاچه اتمی؛ یادگار تلخ جاهطلبیها
سمیپالاتینسک نقطه اتکای معنوی قزاقستان در مخالفت با آزمایشهای هستهای است. بین سالهای 1949 تا 1989 میلادی، شوروی 456 آزمایش هستهای مرگبار در این منطقه انجام داد که شامل 340 انفجار زیرزمینی و 116 آزمایش در جو بود.
قزاقستان در سال 1991 این سایت را برای همیشه تعطیل کرد. برای مردم قزاقستان، آزمایشهای هستهای یک میراث تلخ سرزمینی، اجتماعی و بهداشتی است که با جوامع محلی اطراف این میدان آزمایشی پیوندی ناگسستنی دارد.
«دریاچه اتمی» به این تاریخچه تاریک، شکلی فیزیکی و ملموس میبخشد. در ژانویه 1965، شوروی انفجار هستهای زیرزمینی «چاگان» را در این سایت انجام داد. این انفجار عظیم با قدرت 140 کیلوتن، بخشی از برنامه شوروی برای استفاده از انفجارهای هستهای در پروژههای عمرانی و مدیریت منابع آب بود.
نتیجه این انفجار، ایجاد دهانهای غولپیکر بود که بعدها به «دریاچه اتمی» شهرت یافت. این سایت سندی زنده از ادعای مسکو در آن زمان مبنی بر توسعه اقتصادی و مهندسی از طریق انفجارهای اتمی است و دقیقاً به همین دلیل است که فناوری هستهای در قزاقستان هرگز نمیتواند از منظر سیاسی یک موضوع خنثی تلقی شود.
پارادوکس اورانیوم؛ غول تولیدکننده بدون نیروگاه
استقلال، به قزاقستان عاملیت و قدرت نقشآفرینی در این مسیر را داد. آستانه تا آوریل 1995 میلادی تمامی تسلیحات هستهای دوران شوروی را به روسیه منتقل کرد و در برنامههای مشترک کاهش تهدیدات مشارکت فعال داشت.
در سالهای اخیر نیز، این کشور میزبان بانک اورانیوم با غنای پایین آژانس بینالمللی انرژی اتمی در منطقه «اولبا» شده است. این بانک، یک ذخیره تضمینی برای تامین سوخت انرژی صلحآمیز است. از این رو، سیاست کلان هستهای قزاقستان بر اقدامات عملی همچون خلع سلاح، کاهش تهدیدات و ایجاد زیرساختهای عدم اشاعه استوار شده است.
با این حال، سیاست کنونی قزاقستان با یک پارادوکس بزرگ مواجه است. این کشور از سال 2009 میلادی جایگاه بزرگترین تولیدکننده اورانیوم جهان را داشته و در سال 2025 میلادی به تنهایی حدود 40 درصد اورانیوم جهان را تولید کرده است. با وجود این ظرفیت عظیم، قزاقستان حتی یک نیروگاه هستهای فعال در خاک خود ندارد.
تنها راکتور بازمانده از دوران شوروی در نزدیکی شهر «آکتائو» نیز در سال 1999 از رده خارج شد. برنامه استراتژیک جدید، قزاقستان را از یک تولیدکننده صرف اورانیوم، به کشوری دارای قابلیت تولید برق هستهای ارتقا خواهد داد.
همهپرسی تاریخی و عبور از کابوسها
بحران انرژی در قزاقستان یک موضوع انتزاعی نیست. در سال 2024 میلادی، زغالسنگ و گاز طبیعی 85 درصد برق قزاقستان را تامین کردند. شبکه برق این کشور نیز از عدم توازن جغرافیایی رنج میبرد؛ مناطق شمالی برق تولید کرده و مناطق جنوبی واردکننده آن هستند. توسعه انرژی هستهای به عنوان راهکاری کلیدی برای رفع این معضلات و تضمین رشد پایدار مطرح شده است؛ رویکردی که با امنیت انرژی گره خورده و صرفاً مقاصد صلحآمیز و غیرنظامی دارد.
همهپرسی تاریخی اکتبر سال 2024 میلادی، مجوز و مشروعیت داخلی این سیاست را فراهم آورد. نتایج رسمی نشان داد که با مشارکت 63.66 درصدی، بالغ بر 71.12 درصد از رای دهندگان از احداث نیروگاه هستهای حمایت کردهاند. اهمیت این همهپرسی در این بود که توسعه انرژی هستهای در کشوری با خاطرات سنگین هستهای، در پیشگاه افکار عمومی قرار گرفت و با توجه به دغدغههای هزینهای و زیستمحیطی مورد تایید قرار گرفت.
ورود روسیه و چین به توسعه هستهای قزاقستان
با دریافت تایید عمومی، این پروژه بزرگ اکنون وارد مرحله اجرایی شده است. قزاقستان به طور رسمی شرکت «روساتم» روسیه و «شرکت ملی هستهای چین» را برای رهبری کنسرسیومهای ساخت نخستین نیروگاههای خود انتخاب کرده است.
روساتم هدایت پروژه احداث دو راکتور نسل جدید در منطقه «اولکن» را بر عهده گرفته و شرکت چینی نیز در پروژه دوم مشارکت دارد. عملیات اجرایی مهندسی در اولکن از سال 2025 میلادی آغاز شده و راهبرد کلان آستانه، فعالیت حداقل سه الی چهار نیروگاه تا افق سال 2050 میلادی را پیشبینی میکند.
این استراتژی کلان، مسئله ایمنی را اولویت اصلی خود میداند که شامل مدیریت دقیق پسماندهای رادیواکتیو، آموزش نیروی متخصص و تضمین ایمنی تشعشعاتی است. دغدغههای مردم درباره محیط زیست، سیاستگذاران را به سمت مقررات سختگیرانه و اجرای مرحلهبهمرحله سوق داده است. بدون شک، میراث شوم آزمایشهای شوروی، اتخاذ چنین احتیاطاتی را برای دولتمردان آستانه اجتنابناپذیر کرده است.
سیاست غیرنظامی و صلحآمیز قزاقستان در تقابل آشکار با لفاظیهای تهاجمی بینالمللی پیرامون از سرگیری آزمایشهای تسلیحات هستهای قرار دارد. این کشور گذشته تاریک خود را کتمان نمیکند، بلکه از آن درس میگیرد تا به جهانیان نشان دهد فناوری هستهای باید منحصراً در خدمت تامین برق، توسعه پایدار اقتصادی، تثبیت حاکمیت ملی و ترویج عدم اشاعه تسلیحات باشد. برنامه احداث راکتورهای نوین، به این تاریخچه دردناک، یک ماهیت کاملاً صلحطلبانه و غیرنظامی بخشیده است.
انتهای پیام/